Εδώ και δεκαετίες, θεωρούμε τη «φωτογραφική μνήμη» ως κάτι το δεδομένο και επιστημονικό.
Από κινηματογραφικούς ντετέκτιβ μέχρι ιδιοφυείς γιατρούς τηλεοπτικών σειρών, η ποπ κουλτούρα παρουσιάζει συχνά χαρακτήρες που μπορούν να αποθηκεύουν και να ανακαλούν με απόλυτη ακρίβεια κάθε εικόνα, πρόσωπο ή πληροφορία που βλέπουν έστω και μία φορά. Ωστόσο, σύμφωνα με τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα, η λεγόμενη φωτογραφική μνήμη δεν υπάρχει.
Η ερευνήτρια Γκάμπριελ Πρίνσιπε, σε άρθρο της στο The Conversation που αναδημοσιεύτηκε από το Popular Science, εξηγεί ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί σαν κάμερα ή σκληρός δίσκος. Δεν αποθηκεύει πιστά την πραγματικότητα ώστε να την «αναπαράγει» αργότερα αυτούσια. Αντίθετα, κάθε ανάμνηση είναι αποτέλεσμα ανασύνθεσης.
Σειρές όπως το «Sherlock», το «Suits» ή «The Girl with the Dragon Tattoo» έχουν ενισχύσει την αντίληψη ότι κάποιοι άνθρωποι διαθέτουν σχεδόν υπεράνθρωπες γνωστικές ικανότητες. Πρόσφατα, η τηλεοπτική σειρά «The Pitt», που διαδραματίζεται σε νοσοκομειακό περιβάλλον, παρουσίασε μια φοιτήτρια ιατρικής να απομνημονεύει ολόκληρο πίνακα ασθενών με απόλυτη ακρίβεια όταν το σύστημα καταρρέει. Η σκηνή εντυπωσιάζει, αλλά η επιστήμη λέει δεν επιβεβαιώνει πως υπάρχει η δυνατότητα αυτή.
Όπως εξηγεί η Πρίνσιπε, η μνήμη είναι μια δυναμική διαδικασία. Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, δεν «παίζουμε» ένα αποθηκευμένο βίντεο του παρελθόντος. Ο εγκέφαλος ανασυνθέτει το γεγονός συνδυάζοντας αποσπασματικά στοιχεία, επηρεασμένος από τη διάθεση, τις τρέχουσες εμπειρίες, τις πεποιθήσεις και τις προσδοκίες μας.
Γι’ αυτό και οι αναμνήσεις αλλάζουν με τον χρόνο. Το ίδιο γεγονός μπορεί να το θυμόμαστε διαφορετικά σήμερα απ’ ό,τι πριν από έναν χρόνο. Η μνήμη είναι ατελής και συχνά ανακριβής – όχι επειδή «χαλάει», αλλά επειδή αυτή είναι η φυσική της λειτουργία.
Ακόμη και οι άνθρωποι με εξαιρετικές ικανότητες απομνημόνευσης δεν διαθέτουν κυριολεκτικά φωτογραφική μνήμη.
Πρωταθλητές μνήμης, που μπορούν να απομνημονεύσουν χιλιάδες αριθμούς ή ολόκληρες τράπουλες μέσα σε λίγα λεπτά, βασίζονται σε τεχνικές και στρατηγικές που έχουν εξασκήσει επί χρόνια. Χρησιμοποιούν νοητικούς «χάρτες», συσχετισμούς και μεθόδους οργάνωσης της πληροφορίας, όχι κάποιον διαφορετικό εγκέφαλο.
Η πιο κοντινή επιστημονικά έννοια στη φωτογραφική μνήμη είναι η λεγόμενη «ειδητική απεικόνιση» (eidetic imagery). Πρόκειται για μια σπάνια ικανότητα, κυρίως σε παιδιά, όπου κάποιος μπορεί για λίγο να «βλέπει» νοητικά μια εικόνα μετά την απομάκρυνση της από το οπτικό του πεδίο. Όμως ακόμη κι αυτή η ικανότητα απέχει πολύ από την τέλεια ανάκληση που παρουσιάζουν οι ταινίες. Οι εικόνες ξεθωριάζουν γρήγορα και περιλαμβάνουν παραμορφώσεις ή λάθη.
Η επιστήμη υποστηρίζει επίσης ότι η λήθη δεν είναι αδυναμία αλλά απαραίτητη λειτουργία. Αν θυμόμασταν τα πάντα με απόλυτη λεπτομέρεια, η καθημερινή ζωή θα γινόταν αφόρητη. Ο εγκέφαλος χρειάζεται να «σβήνει» ή να αμβλύνει πληροφορίες ώστε να μπορεί να γενικεύει εμπειρίες, να προσαρμόζεται σε νέες καταστάσεις και να προστατεύει την ψυχική ισορροπία.
Για παράδειγμα, οι επώδυνες ή ντροπιαστικές αναμνήσεις χάνουν σταδιακά την έντασή τους, επιτρέποντας στους ανθρώπους να προχωρούν. Αν κάθε αρνητική εμπειρία επανερχόταν με την πλήρη συναισθηματική της δύναμη, η ψυχολογική επιβάρυνση θα ήταν τεράστια.
Ακόμη και οι άνθρωποι που πάσχουν από αυτό που ονομάζεται «υπερ-ανώτερη αυτοβιογραφική μνήμη» –μια εξαιρετικά σπάνια κατάσταση όπου θυμούνται σχεδόν κάθε ημέρα της ζωής τους– περιγράφουν την εμπειρία ως εξαντλητική. Μπορούν να ανακαλέσουν με λεπτομέρειες τι έκαναν μια συγκεκριμένη ημερομηνία πριν από δεκαετίες, αλλά δυσκολεύονται να αποστασιοποιηθούν από οδυνηρές εμπειρίες, καθώς οι μνήμες παραμένουν ζωντανές.
Παράλληλα, ακόμη και αυτές οι εξαιρετικές περιπτώσεις δεν είναι απαλλαγμένες από ψευδείς αναμνήσεις ή παραμορφώσεις. Η μνήμη τους δεν είναι τέλεια· απλώς είναι πολύ πιο εκτεταμένη σε προσωπικά γεγονότα.
Η εμμονή με τη «τέλεια μνήμη» έχει συνέπειες και στην κοινωνία. Επηρεάζει τον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι μαθητές, οι μάρτυρες σε δικαστήρια, αλλά και οι ίδιοι οι άνθρωποι όταν ξεχνούν πληροφορίες. Δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η καλή μνήμη έχει εκείνος που δεν ξεχνά ποτέ.
Όμως οι νευροεπιστήμονες υποστηρίζουν ότι η πραγματική δύναμη της ανθρώπινης μνήμης βρίσκεται ακριβώς στην ευελιξία της. Ο εγκέφαλος δεν είναι μηχανή καταγραφής αλλά αφηγητής: επεξεργάζεται, ερμηνεύει και αναδομεί το παρελθόν ανάλογα με το παρόν.
Και ίσως τελικά αυτή η ατέλεια να αποτελεί μια ανθρώπινη «υπερδύναμη».