Είδος υπό εξαφάνιση οι υπερπολύτεκνοι στην Ελλάδα που γερνάει: Τα… δύο ταψιά μεσημεριανό, τα επιδόματα, η καθημερινότητά τους

Δύο φορές τα τελευταία χρόνια, ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος της ανθρώπινης ιστορίας, ο επιχειρηματίας Ιλον Μασκ, έχει χρησιμοποιήσει την υπογεννητικότητα στην Ελλάδα ως κραυγαλέο παράδειγμα ενός λαού που, όπως ο ίδιος λέει (και όχι άδικα), εξαφανίζεται. Εξηγώντας στα εκατομμύρια των ακολούθων του στο Χ ότι το ισοζύγιο θανάτων και γεννήσεων παραμένει αρνητικό, χτυπά το καμπανάκι του κινδύνου (και) για την Ελλάδα, η οποία βρίσκεται στο χείλος του δημογραφικού αφανισμού.

Οπως σε όλους τους δύσκολους καιρούς ωστόσο, έτσι και σε αυτόν, υπάρχουν κάποιοι που «φυλάσσουν Θερμοπύλες» και δημιουργούν τις δικές τους πυρηνικές οικογένειες, κατά τον όρο που χρησιμοποίησε πρόσφατα η αρμόδια υπουργός Δόμνα Μιχαηλίδου, αλλά με πολλά περισσότερα παιδιά.

Μια τέτοια περίπτωση είναι αυτή της κυρίας Ευγενίας και του πατέρα Κωνσταντίνου στην Καβάλα. Το ζευγάρι έφερε στον κόσμο το 14ο παιδί του, ξεπερνώντας έτσι κατά ένα τη… διάσημη οικογένεια Χωραφά της ομώνυμης ταινίας και ισοφαρίζοντας την οικογένεια Παπασαΐκα που ζει ευτυχισμένη στο Πόρτο Ράφτη.

Μόλις το 0,6%

Συνυπολογίζοντας τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, αλλά και των φορολογικών δηλώσεων, στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου 23.000 πολύτεκνες οικογένειες. Ως τέτοιες λογίζονται αυτές με τέσσερα παιδιά και άνω, οι οποίες τελικά καταλαμβάνουν το απογοητευτικό ποσοστό 0,6% του συνόλου των ελληνικών νοικοκυριών.

Η υπερδεκαετής κρίση σχεδόν ισοπέδωσε (και) τις πολυπληθείς οικογένειες, αφού βάσει των στοιχείων της Ανώτατης Συνομοσπονδίας Πολυτέκνων Ελλάδος (ΑΣΠΕ) οι γεννήσεις παιδιών των υπερπολύτεκνων οικογενειών (δηλαδή με πέντε παιδιά και άνω) ανέρχονταν το 2001 σε 996, ενώ το 2011 μόλις σε 451, μειωμένες κατά 54,7%.

Και καθώς για την ακρίβεια η απογραφή του 2021 κατέγραψε επίσημα 23.097 οικογένειες με 4 ή περισσότερα παιδιά, ο αριθμός των οικογενειών με 3 παιδιά είναι σημαντικά μεγαλύτερος, αφού αγγίζει περίπου τις 142.000 έως 200.000 οικογένειες. Από τις φορολογικές δηλώσεις προκύπτει ότι υπερπολύτεκνες οικογένειες, δηλαδή οικογένειες με 10 παιδιά και περισσότερα, είναι ελάχιστες, λιγότερες από πενήντα. Οικογένειες με έξι παιδιά και πάνω υπάρχουν επίσης πολύ λίγες: είναι μόλις 1.519

Συνταγή επιτυχίας

Πώς είναι η ζωή για μια οικογένεια με τόσα παιδιά; Τι γίνεται όταν υπάρχουν καβγάδες; Πώς μετακινούνται και πού κοιμούνται όλα τα παιδιά; Ποιος… προλαβαίνει να τα ντύνει, να τα ταΐζει και να τα διαπαιδαγωγεί; Πόσα λεφτά χρειάζονται για να ζήσουν; Ποιος και από πού τα βρίσκει;

Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα έρχονται με χαμόγελο από τους πολύτεκνους, μαζί με κάποιες μάλλον μη βολικές αλήθειες: κατά σχεδόν απαράβατο κανόνα, οι οικογένειες αυτές ζουν με αξιοπρέπεια, χωρίς να λείπει από τα παιδιά τίποτα, ενώ αυτό που προσφέρουν τελικά στην κοινωνία είναι «έτοιμες συνταγές επιτυχίας». Τα παιδιά αυτών των οικογενειών γίνονται επιστήμονες, επιτυχημένοι επαγγελματίες, οικογενειάρχες -συχνά πολύτεκνοι και οι ίδιοι-, ποτέ όμως παραβατικοί.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο πρόεδρος της ΑΣΠΕ Θωμάς Γιαννιώτης χαρακτηρίζει τις πολύτεκνες οικογένειες «το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της κοινωνίας και της Πολιτείας στην υπογεννητικότητα» – και όχι μόνο. Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι η καθημερινότητα γι’ αυτές τις οικογένειες δεν είναι απαιτητική, αν όχι δύσκολη.

Η ΑΣΠΕ έχει υπολογίσει ότι μόνο για τα τρόφιμα μια πολύτεκνη οικογένεια χρειάζεται τουλάχιστον 800 ευρώ τον μήνα. Η Συνομοσπονδία εκτιμά πως κάθε μέλος της πολύτεκνης οικογένειας την επιβαρύνει με 3.600 ευρώ τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι συνολικά μια οικογένεια όπως οι παραπάνω δύο υπερπολύτεκνες χρειάζεται τουλάχιστον 50.000 ευρώ το χρόνο για να καλύψει τις βασικές ανάγκες των παιδιών της.

Δύο ταψιά μεσημεριανό

Ο Ζαχαρίας και η Δήμητρα Βέλτσιου από το Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης έχουν 12 παιδιά. Καθημερινά για το φαγητό, η Δήμητρα, αν αποφασίσει να κάνει κοτόπουλο με πατάτες στον φούρνο, ετοιμάζει δύο ταψιά με τουλάχιστον τρία κιλά πατάτες και 12-13 μπούτια κοτόπουλο, ενώ η οικογένεια χρειάζεται κάθε μέρα 5 ψωμιά και 6 λίτρα γάλα που «δεν φτάνουν αν συνδυαστούν με δημητριακά για το πρωινό».

Αλλά και ένα μεγάλο ψωμί του τοστ με 20 φέτες κασέρι και 20 φέτες γαλοπούλα ίσως να μη φτάσουν το πρωί για το σχολείο, ενώ άλλες τόσες ποσότητες χρειάζονται για το απογευματινό ή το βραδινό κολατσιό των παιδιών. Τουλάχιστον πέντε κιλά πατάτες πρέπει να καθαριστούν αν τα παιδιά τις θέλουν στο τηγάνι, ενώ στο βραδινό μενού μπαίνουν και τα φρούτα.

Δεν αρκούν τα επιδόματα

Υπάρχει, θα πει κανείς, το επίδομα παιδιού και τα άλλα επιδόματα. Περισσότερες από 1.500 πολύτεκνες οικογένειες από κάθε γωνιά της χώρας που συμμετείχαν σε έρευνα της ΑΣΠΕ, από κοινού με την εταιρεία δημοσκοπήσεων Alco, απάντησαν ότι αυτά δεν είναι αρκετά και ότι ουσιαστικά απαξιώνονται.

Το 97% των συμμετεχόντων χαρακτήρισε ανεπαρκή τη στήριξη του κράτους στους πολυτέκνους, το 70% ότι το επίδομα τέκνου είναι απολύτως κρίσιμο για την κάλυψη του μηνιαίου κόστους διαβίωσης και το 86% ότι η μητρότητα δεν αναγνωρίζεται επαρκώς. Επειτα, είναι το σπίτι.

Η ΑΣΠΕ επισημαίνει ότι για να υπάρχουν αξιοπρεπείς συνθήκες χρειάζονται τουλάχιστον 25 τ.μ. ανά άτομο. Με αυτό το δεδομένο μια οικογένεια έξι ατόμων χρειάζεται ένα σπίτι 150 τ.μ. Προσέξτε τώρα την παγίδα.

Είτε πρόκειται για 150 τ.μ., είτε για 400 τ.μ. που απαιτούνται για μια οικογένεια με 14 παιδιά συν τους γονείς, ένα σπίτι τέτοιου μεγέθους λογίζεται ως «πολυτελές» παρότι καλύπτει τις βασικές μόλις ανάγκες μιας πολύτεκνης οικογένειας. Γι’ αυτόν τον λόγο η ΑΣΠΕ ζητά να σταματήσει να επιβάλλεται οριζόντια ο ΕΝΦΙΑ και τουλάχιστον να εξαιρεθούν κάποια τετραγωνικά, έστω για την κύρια κατοικία των πολυτέκνων. Και δεν είναι μόνο αυτά.

Η καθημερινότητα

Δεν είναι βέβαια όλη η ζωή χρήματα και υπολογισμοί. Υπάρχει και η καθημερινότητα. Η οικογένεια του Θοδωρή Παπασαΐκα και της Παρασκευής Αντωνάτου έχει 14 παιδιά. Το μικρότερο είναι 3 ετών και το μεγαλύτερο 25. Ο Θοδωρής, μοναχοπαίδι, εργάζεται στην Τράπεζα της Ελλάδος, ενώ η Παρασκευή, καθηγήτρια Μαθηματικών, παιδί πολύτεκνης οικογένειας και αυτή (έχει τέσσερα αδέλφια) είναι οκονομολόγος και δεν σχεδίαζαν με τον σύζυγό της να κάνουν 14 παιδιά, αλλά 4-5. Τα παιδιά ήρθαν στην πορεία και σε καθένα έλεγαν «δεν πειράζει ένα ακόμα».

Ετσι, σήμερα, στο σπίτι της οικογένειας στο Πόρτο Ράφτη μεγάλωσαν ή μεγαλώνουν η Αφροδίτη, 25 ετών, μαθηματικός, ο Βασίλης, εργαζόμενος 24 ετών, η Ανθή 23, τελειόφοιτος Μαιευτικής, ο Αριστείδης, 21 ετών, εργαζόμενος που ολοκληρώνει τις σπουδές του, ο Ανδρέας, 20 ετών, εργαζόμενος, ο Ηλίας 18, ο Σπύρος, μαθητής Λυκείου, η Μαρία επίσης μαθήτρια Λυκείου, η Ευγενία και η Στέλλα που πάνε Γυμνάσιο, αλλά και τα μικρά, που είναι η Αθανασία, 7 ετών, ο Νεκτάριος, 5 ετών, και ο Τιμόθεος, 3 ετών.

Καθώς τα τέσσερα μεγαλύτερα παιδιά άνοιξαν τα πανιά τους και ζουν πλέον στα δικά τους σπίτια, η Παρασκευή λέει ότι το πρωί «είναι λίγο δύσκολο», καθώς ξυπνούν όλοι και πρέπει ο καθένας να προλάβει να φάει πρωινό και να ακολουθήσει το πρόγραμμά του. Αφού φύγουν όλοι για το σχολείο και τις δουλειές τους, το σπίτι ηρεμεί.

Η πιο δύσκολη ώρα, κατά την Παρασκευή, είναι αυτή του διαβάσματος. Η οικογένεια είναι σχολαστική με την πρόοδο των παιδιών και η μαμά έχει αναλάβει να… κυνηγάει τους πάντες και να διαβάζει όλα μαζί, αλλά και το καθένα ξεχωριστά, τα παιδιά της οικογένειας!

Το κλειδί, όπως εξηγούν οι ίδιοι, είναι ότι κανείς δεν πιέζεται σε αυτή την οικογένεια, αλλά όλοι έχουν την ελευθερία να διαλέξουν τι θα κάνουν στη ζωή τους και πώς θα είναι ευτυχισμένοι. «Συμβουλές δεν υπάρχουν, να πεις σε κάποιον “κάνε κι εσύ παιδιά χωρίς προγραμματισμό”. Ο,τι αντέχει η καμπούρα του καθένα. Με τη βοήθεια του Θεού, καθένας ας κάνει το κατά δύναμη»…

Αυτό το «κατά δύναμη» είναι που προβληματίζει πλέον και τα παιδιά των πολυτέκνων, όπως και τους περισσότερους νέους σήμερα. Ενα από τα πλέον ανησυχητικά ευρήματα της έρευνας της ΑΣΠΕ είναι το γεγονός ότι τα παιδιά αυτών των οικογενειών, τα οποία σε γενικές γραμμές είναι πιο ανοιχτά στη δημιουργία πολυπληθέστερων οικογενειών, είναι πλέον πολύ επιφυλακτικά ακόμα και στη δημιουργία της δικής τους οικογένειας. Αυτό που εξετάζουν είναι η εργασία, αλλά και το κόστος της στέγης.

Γεννάτε γιατί χανόμαστε!

Και κάπως έτσι, φτάνουμε στο να αποτελούν οι πολύτεκνες οικογένειες σχεδόν μηδενικό ποσοστό της ελληνικής κοινωνίας. Και να κινδυνεύει όντως να εξαφανιστεί. Τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής αποτυπώνουν μια εικόνα παρατεταμένης δημογραφικής συρρίκνωσης, η οποία κατατάσσει τη χώρα μεταξύ των πιο ταχέως γηρασκουσών στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Η τάση των τελευταίων ετών είναι αποκαλυπτική της βαθιάς αυτής μεταβολής. Το 2025 έκλεισε με μόλις 65.594 γεννήσεις, σημειώνοντας περαιτέρω υποχώρηση της τάξης του 4,2% σε σύγκριση με το 2024, όταν είχαν καταγραφεί 68.467 γεννήσεις.

Οι επιπτώσεις αυτής της δημογραφικής διολίσθησης είναι ήδη ορατές στο κοινωνικό φάσμα. Η σταδιακή ερήμωση της περιφέρειας, η αναστολή λειτουργίας σχολικών μονάδων λόγω έλλειψης μαθητών και η αυξανόμενη πίεση στο ασφαλιστικό και το συνταξιοδοτικό σύστημα αποτελούν τις πρώτες άμεσες παρενέργειες.

Οι πολύτεκνοι των… Γκίνες

Η γνωστότερη πολύτεκνη μπορεί να είναι η οικογένεια Χωραφά, αυτή ωστόσο που αξίζει τη μεγαλύτερη αναγνώριση είναι η οικογένεια Ζουγανέλη. Αυτή άλλωστε έχει και ένα βραβείο Γκίνες! Στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, η οικογένεια του Σταύρου και της Βασιλικής Ζουγανέλη αντιπροσωπεύει μια σπάνια και συγκινητική εξαίρεση. Η διαδρομή τους ξεκίνησε από τη Μύκονο και συνεχίστηκε στη Γλυφάδα, όπου το ζευγάρι έστησε το σπιτικό του.

Από το 1958 έως το 1982 η Βασιλική Ζουγανέλη έφερε στον κόσμο συνολικά 19 παιδιά, δέκα κορίτσια και εννέα αγόρια. Η σπάνια αυτή ιστορία δεν άργησε να ξεπεράσει τα σύνορα της χώρας. Το 1984 η οικογένεια Ζουγανέλη καταγράφηκε επίσημα στο Βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες ως η πολυπληθέστερη οικογένεια στον κόσμο με παιδιά προερχόμενα από την ίδια μητέρα.

Στην καρδιά της Δυτικής Μακεδονίας, δε, η οικογένεια Ντουβαρτζίδη από την Κοζάνη συνθέτει ένα από τα πιο εντυπωσιακά και σπάνια κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής δημογραφικής πραγματικότητας. Σε μια εποχή όπου οι περισσότερες εστίες συρρικνώνονται, το ζευγάρι αυτό κατάφερε να δημιουργήσει μια ζωντανή κυψέλη ζωής φέρνοντας στον κόσμο 13 παιδιά και θεμελιώνοντας μια υπερπολύτεκνη δυναστεία που αριθμεί πλέον 96 εγγόνια, καθώς και δεκάδες δισέγγονα.

Η καθημερινότητα αυτής της γιγαντωμένης οικογένειας αποτελεί ένα διαρκές μάθημα οργάνωσης, αλληλεγγύης και ανιδιοτελούς προσφοράς. Οι προκλήσεις για την ανατροφή 13 παιδιών υπήρξαν αναμφίβολα τεράστες, απαιτώντας ανεπανάληπτες προσωπικές θυσίες και αδιάλειπτη εργασία από τους γονείς.