Πόσες φορές έχουμε ακούσει ότι τα καρότα βελτιώνουν τη νυχτερινή όραση, ότι το πρωινό είναι το σημαντικότερο γεύμα της ημέρας ή ότι πρέπει οπωσδήποτε να πίνουμε οκτώ ποτήρια νερό καθημερινά; Πρόκειται για συμβουλές που επαναλαμβάνονται εδώ και δεκαετίες, τόσο συχνά ώστε να θεωρούνται σχεδόν αδιαμφισβήτητες αλήθειες. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Ισπανό διατροφολόγο και ερευνητή Αΐτορ Σάντσεθ Γκαρθία, πολλές από αυτές τις πεποιθήσεις στηρίζονται σε παρανοήσεις, υπερβολές ή παρερμηνείες που με την πάροδο του χρόνου μετατράπηκαν σε «επιστημονικές βεβαιότητες».
Η επιστήμη έχει ως αποστολή να ξεχωρίζει την αλήθεια από τον μύθο. Όμως, όπως επισημαίνει ο ερευνητής στο The Conversation, ορισμένες φορές συμβάλλει άθελά της στη διαιώνιση λανθασμένων αντιλήψεων, όταν αποσπασματικά στοιχεία ή υπεραπλουστευμένα συμπεράσματα επαναλαμβάνονται επί χρόνια χωρίς επανεξέταση.
Πρόκειται ίσως για τη διασημότερη φράση που αποδίδεται στον αρχαίο Έλληνα γιατρό Ιπποκράτη. Παρότι χρησιμοποιείται συχνά σε άρθρα, συνέδρια και εκστρατείες υγείας, δεν υπάρχουν αξιόπιστες αποδείξεις ότι ειπώθηκε ποτέ από τον ίδιο.
Η φράση εξακολουθεί να επιβιώνει επειδή συμπυκνώνει σε λίγες λέξεις μια ελκυστική ιδέα: ότι η σωστή διατροφή μπορεί να προλάβει ή να αντιμετωπίσει ασθένειες. Αν και η διατροφή πράγματι παίζει καθοριστικό ρόλο στην υγεία, η συγκεκριμένη ρήση αποτελεί περισσότερο ιστορικό μύθο παρά αυθεντικό απόφθεγμα.
Ακόμη μία φράση που έχει ενσωματωθεί στη σύγχρονη διατροφική κουλτούρα. Σήμερα ερμηνεύεται κυριολεκτικά, ως υπενθύμιση ότι η ποιότητα της τροφής καθορίζει την υγεία μας.
Στην πραγματικότητα, όμως, η προέλευσή της είναι φιλοσοφική. Ο Γερμανός φιλόσοφος του 19ου αιώνα Λούντβιχ Φόιερμπαχ τη χρησιμοποίησε για να υποστηρίξει ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί μόνο πνεύμα ή ψυχή, αλλά και υλικό σώμα με πραγματικές ανάγκες. Η φράση δεν διατυπώθηκε ως διατροφική συμβουλή, αλλά ως κοινωνικό και πολιτικό σχόλιο.
Για δεκαετίες κυκλοφορούσε η ιστορία ότι η φήμη του σπανακιού ως εξαιρετικά πλούσιας πηγής σιδήρου οφειλόταν σε ένα τυπογραφικό λάθος του 19ου αιώνα, όταν ένας επιστήμονας τοποθέτησε λανθασμένα ένα δεκαδικό ψηφίο.
Το παράδοξο είναι ότι ακόμη και αυτή η εξήγηση φαίνεται να είναι μύθος. Οι ιστορικές έρευνες δεν έχουν επιβεβαιώσει την ύπαρξη του περίφημου λάθους. Έτσι, δημιουργήθηκε μια διπλή παρανόηση: τόσο η υπερβολική φήμη του σπανακιού όσο και η εξήγηση για την προέλευσή της αποδείχθηκαν προβληματικές.
Ίσως ο πιο γνωστός σύγχρονος διατροφικός μύθος. Τα καρότα περιέχουν βιταμίνη Α, η οποία είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία της όρασης. Αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι σε κάνουν να βλέπεις καλύτερα το βράδυ.
Η ιδέα διαδόθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι βρετανικές αρχές ήθελαν να αποκρύψουν την ύπαρξη των προηγμένων συστημάτων ραντάρ που χρησιμοποιούσε η αεροπορία τους. Έτσι, ενθάρρυναν την κυκλοφορία της ιστορίας ότι οι επιτυχίες των πιλότων οφείλονταν στη μεγάλη κατανάλωση καρότων.
Η πεποίθηση ότι το πρωινό είναι το σημαντικότερο γεύμα της ημέρας έχει βαθιές ρίζες. Η φράση διατυπώθηκε το 1917 από τη διατροφολόγο Λένα Φράνσις Κούπερ σε περιοδικό που συνδεόταν με τον επιχειρηματία και παραγωγό δημητριακών Τζον Χάρβεϊ Κέλογκ.
Αν και ένα ισορροπημένο πρωινό μπορεί να ωφελεί πολλούς ανθρώπους, οι σύγχρονες έρευνες δεν υποστηρίζουν ότι είναι υποχρεωτικά πιο σημαντικό από τα υπόλοιπα γεύματα. Οι ανάγκες διαφέρουν ανάλογα με τον τρόπο ζωής, την ηλικία και την υγεία κάθε ατόμου.
Η σύσταση για οκτώ ποτήρια νερό ημερησίως θεωρείται σχεδόν κανόνας. Ωστόσο, βασίζεται σε παρερμηνεία παλαιών οδηγιών ενυδάτωσης.
Οι συστάσεις της δεκαετίας του 1940 ανέφεραν ότι ο οργανισμός χρειάζεται περίπου 2,5 λίτρα νερού την ημέρα, αλλά διευκρίνιζαν επίσης ότι μεγάλο μέρος αυτής της ποσότητας προέρχεται από τα τρόφιμα. Τα φρούτα, τα λαχανικά, οι σούπες και άλλα τρόφιμα συμβάλλουν σημαντικά στην ενυδάτωση.
Σήμερα οι ειδικοί συμφωνούν ότι, για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους, το αίσθημα της δίψας αποτελεί αξιόπιστο οδηγό.
Οι μύθοι αυτοί δεν είναι εντελώς ψευδείς. Συνήθως περιέχουν έναν πυρήνα αλήθειας που μεγεθύνθηκε, αποσπάστηκε από το αρχικό του πλαίσιο ή χρησιμοποιήθηκε για εμπορικούς σκοπούς. Η επανάληψη, η απλότητα και η επίκληση της «επιστημονικής αυθεντίας» αρκούν συχνά για να μετατρέψουν μια μισή αλήθεια σε καθολικά αποδεκτή πεποίθηση.
Και αυτό υπενθυμίζει ότι η επιστήμη δεν χρειάζεται μόνο να αντικρούει τους μύθους που γεννιούνται έξω από αυτήν, αλλά και να επανεξετάζει διαρκώς τις βεβαιότητες που δημιουργούνται στο εσωτερικό της.