Ένας χρόνος έχει περάσει από τότε που η Σαντορίνη έζησε τη μεγαλύτερη σεισμική και ηφαιστειακή αναστάτωση των τελευταίων δεκαετιών.
Μια περίοδο που για εβδομάδες κράτησε το νησί και ολόκληρο το Αιγαίο σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής.
Τον χειμώνα του 2025, πίσω από τη βιτρίνα του πιο διάσημου ελληνικού προορισμού, η Γη άρχισε να «μιλά» με τρόπο επίμονο και ανησυχητικό. Χιλιάδες σεισμοί, αλλεπάλληλοι, σχεδόν αδιάκοποι, έκαναν τους κατοίκους να μετρούν τις μέρες και τους επιστήμονες να μετρούν δεδομένα, γνωρίζοντας ότι αυτό που εξελισσόταν δεν έμοιαζε με τίποτα συνηθισμένο.
Σήμερα, με τα επιστημονικά δεδομένα πλήρως αναλυμένα, η εικόνα είναι σαφής. Η σεισμική κρίση της περιόδου Ιανουαρίου – Φεβρουαρίου 2025 στη ζώνη Σαντορίνης–Αμοργού δεν ήταν απλώς μια έντονη τεκτονική ακολουθία. Ήταν το αποτέλεσμα βαθιών μαγματικών διεργασιών, ενός ενεργού υπόγειου συστήματος που κινήθηκε, αναδιατάχθηκε και πυροδότησε περισσότερους από 25.000 σεισμούς σε διάστημα περίπου δύο μηνών. Όπως επιβεβαίωσαν τα δύο κορυφαία επιστημονικά άρθρα που δημοσιεύθηκαν στα περιοδικά Nature και Science, το μάγμα δεν ήταν απλός θεατής των γεγονότων, αλλά ο βασικός πρωταγωνιστής.
Τα πρώτα σημάδια είχαν εμφανιστεί μήνες πριν. Ήδη από τον Ιούνιο του 2024, τα όργανα GPS κατέγραφαν μια ήπια αλλά ξεκάθαρη αναθόλωση στο εσωτερικό της καλδέρας της Σαντορίνης, ένα φαινόμενο που οι γεωεπιστήμονες γνωρίζουν καλά ότι συνδέεται με μετακινήσεις μάγματος σε βάθος. Τίποτα όμως δεν προμήνυε την ένταση που θα ακολουθούσε. Στα τέλη Ιανουαρίου του 2025, η σεισμική δραστηριότητα άρχισε να αυξάνεται απότομα και να μετατοπίζεται εκτός καλδέρας, βορειοανατολικά, προς την περιοχή του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπου και της Ανύδρου. Εκεί, μέσα σε λίγες εβδομάδες, καταγράφηκαν δεκάδες χιλιάδες σεισμοί, με αρκετούς να ξεπερνούν τα 4 Ρίχτερ και ορισμένους να φτάνουν τα 5,3 και 5,4, προκαλώντας ανησυχία στους κατοίκους και έντονη κινητοποίηση της επιστημονικής κοινότητας.
Μυστήριο στον βυθό: Οι αποκαλύψεις από τις υποθαλάσσιες μετρήσεις στην Σαντορίνη
«Από πολύ νωρίς καταλάβαμε ότι δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη σεισμική ακολουθία», λέει στο iefimerida η καθηγήτρια Γεωλογίας και Ωκεανογραφίας του ΕΚΠΑ, Παρασκευή Νομικού και προσθέτει ότι «η επιμονή, η διάρκεια και κυρίως η χωρική μετατόπιση της δραστηριότητας έδειχναν ότι κάτι βαθύτερο εξελισσόταν στο υπέδαφος». Οι μαρτυρίες κατοίκων μιλούσαν για δυνατούς, υπόκωφους ήχους, για δονήσεις που δεν έμοιαζαν με τους κλασικούς σεισμούς, αλλά με «βροντές» που έρχονταν από τα έγκατα της θάλασσας.
Η πραγματική κατανόηση της κρίσης ήρθε από τον βυθό. Τον
Δεκέμβριο του 2024, στο πλαίσιο εκτεταμένων ερευνητικών προγραμμάτων, είχαν
τοποθετηθεί υποθαλάσσιοι σεισμογράφοι μαζί με σένσορες πίεσης σε καίρια σημεία
γύρω από τη Σαντορίνη και τον Κολούμπο. Τα όργανα αυτά, που ανασύρθηκαν τον
Μάρτιο του 2025, κατέγραψαν όχι μόνο τη σεισμικότητα με πρωτοφανή ακρίβεια,
αλλά και κάτι ακόμα πιο αποκαλυπτικό. Ολόκληρη η περιοχή είχε υποστεί βύθιση
της τάξης των 30 εκατοστών. Η παραμόρφωση αυτή δεν ήταν τοπική, αλλά εκτεταμένη,
υποδηλώνοντας ότι ένα μεγάλο υπόγειο σύστημα βρισκόταν σε φάση αποφόρτισης και
αναδιάταξης.
«Η συνολική βύθιση μάς έδειξε ότι το σύστημα λειτουργεί ενιαία, δεν μιλάμε για ένα μεμονωμένο ρήγμα. Μιλάμε για βαθιές μαγματικές διεργασίες που επηρεάζουν ολόκληρη την περιοχή». Τα δεδομένα αυτά συνδυάστηκαν με βαθιά γεωφυσικά πειράματα και με μοντέλα κίνησης μάγματος που έτρεξαν επιστήμονες από το Μετεωρολογικό Γραφείο της Ισλανδίας. Τα αποτελέσματα συνέκλιναν στο ίδιο συμπέρασμα ότι μια μαγματική διείσδυση εξελισσόταν σε πραγματικό χρόνο» εξηγεί η κα. Νομικού.
Συγκλονιστική ανακάλυψη: Πώς η κίνηση του μάγματος διαμορφώνει την ηφαιστειακή δραστηριότητα
Σύμφωνα με τα μοντέλα και τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν στο Science, το μάγμα κινήθηκε από βάθη 12 έως 18 χιλιομέτρων και ανήλθε μέχρι περίπου 3 χιλιόμετρα κάτω από τον υποθαλάσσιο πυθμένα, σχηματίζοντας έναν μαγματικό δίαυλο μήκους περίπου 13 χιλιομέτρων, με διεύθυνση βορειοανατολική–νοτιοδυτική. Αυτή η κίνηση δεν προκάλεσε απλώς σεισμούς ως παθητικό αποτέλεσμα, αλλά δημιούργησε μια δυναμική αλληλεπίδραση. Η πίεση του μάγματος ενεργοποιούσε ρήγματα και η ενεργοποίηση των ρηγμάτων διευκόλυνε περαιτέρω την κίνηση του μάγματος. «Είναι ένα σύστημα ανάδρασης», τονίζει η κ. Νομικού και εξηγεί ότι «μάγμα και ρήγματα δρουν μαζί, όχι ανεξάρτητα».
Το άρθρο στο Nature ήρθε να προσθέσει μια ακόμη κρίσιμη διάσταση. Για πρώτη φορά τεκμηριώθηκε επιστημονικά ότι τα ηφαίστεια της Σαντορίνης και του Κολούμπο δεν είναι ανεξάρτητα συστήματα, όπως θεωρούνταν μέχρι σήμερα, αλλά τροφοδοτούνται από έναν κοινό, βαθύτερο μαγματικό θάλαμο. Η ανακάλυψη αυτή εξηγεί γιατί η παραμόρφωση και η βύθιση αφορούσαν τόσο μεγάλη περιοχή και γιατί η κρίση είχε τόσο εκτεταμένο χαρακτήρα. «Όταν επηρεάζεται το βαθύτερο σύστημα, τότε βλέπουμε συνέπειες παντού. Αυτό αλλάζει ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το ηφαιστειακό τόξο του Νοτίου Αιγαίου», επισημαίνει η κα Νομικού
Ιδιαίτερα έντονη ήταν η αντίδραση του υποθαλάσσιου
ηφαιστείου Κολούμπο. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, οι επιστημονικές αποστολές
κατέγραψαν αύξηση της θερμοκρασίας στις υδροθερμικές καμινάδες, που έφτασε τους
254 βαθμούς Κελσίου τον Μάρτιο του 2025, από περίπου 220 βαθμούς προηγουμένως.
Παράλληλα, παρατηρήθηκε αυξημένη μικροβιακή δραστηριότητα, πιθανότατα ως
αποτέλεσμα της μεγαλύτερης εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα. Τα φωτογραφικά
μωσαϊκά από τον βυθό έδειξαν αλλαγές στο υδροθερμικό πεδίο, νέες καμινάδες και
εξάπλωση βακτηριακών αποικιών. «Ο Κολούμπος αντέδρασε ξεκάθαρα στη μαγματική
κρίση. Ήταν σαν να βλέπουμε το ηφαίστειο να προσαρμόζεται σε μια νέα
κατάσταση», σημειώνει η κα. Νομικού
Παρά την ένταση και τη διάρκεια της κρίσης, δεν σημειώθηκε ηφαιστειακή έκρηξη και δεν υπήρξε άμεσος κίνδυνος για τον πληθυσμό. Ωστόσο, το γεγονός ότι μια τόσο εκτεταμένη μαγματική διεργασία εκδηλώθηκε σεισμικά αποτελεί σαφή υπενθύμιση ότι η περιοχή παραμένει γεωδυναμικά ενεργή. Το πρόγραμμα Santory (Υποθαλάσσιο Ηφαιστειακό Παρατηρητήριο Σαντορίνης) ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 2025, όμως η έρευνα συνεχίζεται. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, στο πλαίσιο του προγράμματος Multimarex, τοποθετήθηκαν νέοι υποθαλάσσιοι σεισμογράφοι στην καλδέρα, στον Κολούμπο και κοντά στην Ανύδρο, ενώ αναλύονται ήδη δεδομένα ενός ολόκληρου έτους.
«Η συνεχής παρακολούθηση είναι απολύτως απαραίτητη.
Στόχος μας είναι να μπορούμε να ανιχνεύουμε έγκαιρα οποιαδήποτε νέα μετακίνηση
μάγματος και να ενημερώνουμε άμεσα. Αυτό είναι κρίσιμο για τους κατοίκους, αλλά
και για τους εκατομμύρια επισκέπτες της Σαντορίνης», τονίζει η καθηγήτρια
Γεωλογίας και Ωκεανογραφίας του ΕΚΠΑ, Παρασκευή Νομικού
Έναν χρόνο μετά, το νησί δείχνει ξανά ήσυχο. Όμως η κρίση του 2025 άφησε πίσω της κάτι πολύ πιο σημαντικό από την ανησυχία εκείνων των ημερών. Άφησε γνώση. Και αυτή η γνώση είναι πλέον το ισχυρότερο εργαλείο για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει κάτω από το Αιγαίο και πώς μπορούμε να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για ό,τι φέρει το μέλλον.