Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας.
Άλλοι σκέπτονται πώς να την αξιοποιήσουν για να βελτιώσουν τη δουλειά τους ή να κάνουν την καθημερινότητα τους λίγο πιο εύκολη. Άλλοι εγείρουν θέματα προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων ή προστασίας προσωπικών δεδομένων. Το μόνο σίγουρο είναι πως οι αλλαγές στην αγορά εργασίας θα είναι δομικές.
Πρόσφατη δικαστική απόφαση στη γειτονική Ιταλία υποχρέωσε τον γίγαντα των μεταφορών Maersk, να επαναπροσλάβει υπάλληλο που είχε χάσει τη θέση της λόγω Τεχνητής Νοημοσύνης. Πολλοί αναθάρρησαν, εκτιμώντας ότι μπορούν να μπουν φραγμοί. Ωστόσο, το «τσουνάμι» είναι προ των πυλών.
Μελέτη της Anthropic κατατάσσει τους προγραμματιστές υπολογιστών στην πρώτη θέση των επαγγελμάτων που κινδυνεύουν, με την Τεχνητή Νοημοσύνη να καλύπτει περίπου τα τρία τέταρτα (74,5%) των καθηκόντων τους. Ακολουθούν οι εκπρόσωποι εξυπηρέτησης πελατών με 70,1%, κυρίως λόγω της χειρισμού ερωτημάτων πελατών μέσω των API της εταιρείας. Οι ειδικοί στην εισαγωγή δεδομένων (67,1%), οι ειδικοί σε ιατρικά αρχεία (66,7%) και οι οικονομικοί και επενδυτικοί αναλυτές (57,2%) συμπληρώνουν τα επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη έκθεση. Πρόκειται για επαγγέλματα του «λευκού κολλάρου», δηλαδή επαγγέλματα με υψηλούς μισθούς, τα οποία εν προκειμένω δεν θεωρούνται αναντικατάστατα.
Στον αντίποδα, μετά από ανάλυση άνω των 200.000 συνομιλιών Bing Copilot, η Microsoft ανάδειξε τις θέσεις εργασίας με τον χαμηλότερο κίνδυνο. Ρόλοι όπου η φυσική παρουσία, η χειρωνακτική ικανότητα ή η απτική επίλυση προβλημάτων έχουν σημασία: εργάτες οικοδομών, ηλεκτρολόγοι, μηχανικοί, υδραυλικοί, τεχνικοί, θεραπευτές μασάζ, χειριστές βαρέως εξοπλισμού κ.λπ. Μοιραία το ερώτημα που «καίει» όλους όσοι ήδη εργάζονται και όλους όσοι πρόκειται να μπουν στην αγορά εργασίας, είναι αν το ισχύον νομικό πλαίσιο τους προστατεύει επαρκώς ή απαιτούνται προσαρμογές στη νέα πραγματικότητα.
Η ανάλυση του Γιάννη Καρούζου για τις επιπτώσεις της
Τεχνητής Νοημοσύνης στην απασχόληση
Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που συνοδεύουν την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στις εργασιακές σχέσεις;
Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι αφορούν κυρίως στην ενίσχυση της εργασιακής ανασφάλειας, από την αδυναμία προσαρμογής στις νέες δεξιότητες, στη συστηματική παρακολούθηση των εργαζομένων και τη λήψη αποφάσεων μέσω αλγορίθμων χωρίς επαρκή ανθρώπινο έλεγχο. Η χρήση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να οδηγήσει σε αυτοματοποιημένες αξιολογήσεις προσωπικού. Εύλογα ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων και διαφάνειας, ιδίως όταν οι εργαζόμενοι αγνοούν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι αλγόριθμοι που τους αξιολογούν.
Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να περιορίσει τις θέσεις εργασίας;
Σε ορισμένους τομείς, η αυτοματοποίηση μπορεί να περιορίσει σημαντικά την ανάγκη ανθρώπινης εργασίας, ενώ έχουν ήδη αρχίσει να αντικαθίστανται κυρίως επαναλαμβανόμενες και τυποποιημένες εργασίες χαμηλής εξειδίκευσης. Επαγγέλματα διοικητικής υποστήριξης, τηλεφωνικής εξυπηρέτησης, βασικής λογιστικής επεξεργασίας ή εισαγωγής δεδομένων βρίσκονται πλέον σε ζώνη υψηλού κινδύνου. Ωστόσο, δημιουργούνται νέες ειδικότητες, όπως αναλυτές δεδομένων, ειδικοί κυβερνοασφάλειας, AI trainers και σύμβουλοι ψηφιακού μετασχηματισμού.
Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να χρησιμοποιείται για αξιολόγηση εργαζομένων;
Ήδη χρησιμοποιείται. Πολλές επιχειρήσεις αξιοποιούν
αλγοριθμικά συστήματα για μέτρηση της παραγωγικότητας
και την παρακολούθηση απόδοσης, την επιλογή εργαζομένων προς
προαγωγή ή ακόμη και την πρόσληψη προσωπικού. Η χρήση τέτοιων συστημάτων, όμως,
δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς, καθώς συχνά οι εργαζόμενοι δεν γνωρίζουν
ποια δεδομένα συλλέγονται, με ποια κριτήρια αξιολογούνται ή εάν οι σχετικές
αποφάσεις επηρεάζονται από αλγοριθμικές προκαταλήψεις. Για τον λόγο αυτό, το
ζήτημα της διαφάνειας αποκτά πλέον κομβική σημασία.
Ποιος ευθύνεται για λάθη που προκαλεί ένα σύστημα
AI (όπως λ.χ. το ChatGpt) στον χώρο εργασίας;
Καταρχάς, το ισχύον νομικό πλαίσιο αφορά στην
ανθρώπινη ευθύνη. Εάν ένας εργαζόμενος χρησιμοποιήσει εργαλείο AI χωρίς
έλεγχο και προκληθεί ζημία, μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος. Παράλληλα όμως,
ευθύνη μπορεί να έχει και ο εργοδότης, εφόσον δεν έχει θεσπίσει σαφείς κανόνες
χρήσης ή δεν παρέχει επαρκή εκπαίδευση στο προσωπικό.
Μπορεί ένας εργοδότης να απολύσει εργαζόμενο επειδή τον αντικαθιστά το AI;
Καταρχήν, ο εργοδότης διατηρεί το διευθυντικό δικαίωμα να
αναδιοργανώνει την επιχείρησή του. Ωστόσο, οι επιγενόμενες απώλειες θέσεων
εργασίας θα κριθούν με βάση την κείμενη νομοθεσία στο δίκαιο της
απόλυσης.
Πώς οριοθετεί η ευρωπαϊκή νομοθεσία τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προχωρήσει στη θέσπιση του AI Act (Κανονισμός 2024/1689), του πρώτου ολοκληρωμένου και ενιαίου ρυθμιστικού πλαισίου παγκοσμίως για τη χρήση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης. Στόχος του νέου Κανονισμού είναι να διασφαλιστεί ότι η ανάπτυξη και η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης θα πραγματοποιείται με τρόπο ασφαλή, διαφανή και συμβατό με τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα λεγόμενα «υψηλού κινδύνου» συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, δηλαδή σε εφαρμογές που μπορούν να επηρεάσουν ουσιωδώς την επαγγελματική και οικονομική ζωή ενός ατόμου. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται, μεταξύ άλλων, συστήματα που χρησιμοποιούνται στις διαδικασίες πρόσληψης και επιλογής προσωπικού, στην αξιολόγηση εργαζομένων και στην παρακολούθηση της απόδοσής τους, καθώς και στη λήψη αποφάσεων που αφορούν προαγωγές, απολύσεις ή την πρόσβαση σε επαγγελματικές ευκαιρίες.
Ο AI Act επιβάλλει στις επιχειρήσεις αυξημένες υποχρεώσεις
συμμόρφωσης, όπως η διαφάνεια ως προς τη λειτουργία των αλγορίθμων, η τήρηση
επαρκούς τεκμηρίωσης, η δυνατότητα ανθρώπινης εποπτείας και ελέγχου, αλλά και η
λήψη μέτρων για την αποφυγή διακρίσεων ή αυθαίρετων αποφάσεων. Με άλλα λόγια,
οι εταιρείες δεν θα μπορούν πλέον να στηρίζονται αποκλειστικά σε
αυτοματοποιημένες διαδικασίες χωρίς να είναι σε θέση να εξηγήσουν τον τρόπο με
τον οποίο λαμβάνονται οι σχετικές αποφάσεις.
Το νέο αυτό ευρωπαϊκό πλαίσιο αποτυπώνει τη γενικότερη κατεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέρ μιας «ανθρωποκεντρικής» Τεχνητής Νοημοσύνης, όπου η τεχνολογική καινοτομία συνδυάζεται με την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ιδιωτικότητας και της αρχής της ίσης μεταχείρισης στον χώρο εργασίας.
Είναι το ελληνικό εργατικό δίκαιο έτοιμο για αυτή τη
μετάβαση;
Όχι πλήρως. Παρότι υπάρχουν γενικές διατάξεις προστασίας των εργαζομένων, η ελληνική εργατική νομοθεσία δεν έχει ακόμη προσαρμοστεί επαρκώς στις νέες προκλήσεις της αλγοριθμικής εργασίας και της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στον χώρο εργασίας. Ζητήματα όπως η αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, η αλγοριθμική αξιολόγηση προσωπικού, η ψηφιακή επιτήρηση και τα όρια της επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων απαιτούν πλέον πιο εξειδικευμένη ρύθμιση. Τα επόμενα χρόνια αναμένεται ότι τόσο η ελληνική νομολογία όσο και ο Έλληνας νομοθέτης θα κληθούν να προσαρμόσουν το εργατικό δίκαιο στα νέα τεχνολογικά δεδομένα, αναζητώντας ισορροπία μεταξύ καινοτομίας και προστασίας των εργασιακών δικαιωμάτων.