Ο «Σύνδεσμος της 25 Απριλίου» βρίσκεται στη Rua da Misericórdia, τον κεντρικό δρόμο του Bairo Alto, μίας πολύ όμορφης συνοικίας της Λισσαβώνας. Στον τοίχο του τριώροφου κτηρίου κρέμεται ένα μεγάλο γλυπτό γαρύφαλλο, μαυρισμένο από τα καυσαέρια και τον χρόνο. Στον Σύνδεσμο συμμετέχουν οι αξιωματικοί, που με την επανάσταση τους το 1974, άλλαξαν ριζικά την πορεία της Πορτογαλίας και της νότιας Ευρώπης.
Μια συνωμοτική ομάδα λοχαγών, απηυδισμένων από τους αποικιακούς, αιματηρούς πολέμους της χώρας τους στην Αγκόλα και τη Μοζαμβίκη, ανέτρεψαν με ένα πραξικόπημα το 48χρονο φασιστικό καθεστώς. Ενας στρατιώτης πρόσφερε στους συγκεντρωμένους πολίτες ένα γαρύφαλλο.
Οι πολίτες ανταπέδωσαν και έτσι ξεκίνησε η μοναδική στην ιστορία επανάσταση των γαρυφάλλων. Η 25η Απριλίου του 1974 ήταν η εκρηκτική πρεμιέρα της πτώσης των δικτατοριών, για να ακολουθήσουν μερικούς μήνες αργότερα η Ελλάδα και τα επόμενα χρόνια η Ισπανία.
Στο ισόγειο του τριώροφου κτηρίου, γεμάτο από αφίσες, φωτογραφίες και βιβλία για εκείνα τα απίστευτα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση, κυκλοφορεί πια λίγος κόσμος. Ενας-δύο εθελοντές μεγάλης ηλικίας, κάποιοι παλιοί βετεράνοι που συναντιώνται τα μεσημέρια στο εστιατόριο του πρώτου ορόφου. Οι περισσότεροι σύντροφοι τους, στα 30-35 τους την εποχή που συνωμοτούσαν στη Λισσαβώνα ή την Αφρική, έχουν φύγει από τη ζωή.
Αλλά όσοι ζουν και ο πρόεδρος του, ο θρυλικός Βάσκο Λουρέντσο, 82 ετών, από τις ηγετικές μορφές της στρατιωτικής εξέγερσης είναι πάντα εκεί. Τον είχα τελευταία φορά συναντήσει το 2010, τότε που η Ελλάδα είχε προηγηθεί της Πορτογαλίας στην αντεπανάσταση της τρόικας.
Ηταν και παραμένει ιδιαίτερα κριτικός για την πορεία της πορτογαλικής μεταπολίτευσης. «Οι αξίες της Επανάστασης της 25η Απριλίου- ιδιαίτερα όσο αναφορά την κοινωνική δικαιοσύνη, ολοένα και απομακρύνονται. Σήμερα οι κοινωνικές ανισότητες αυξάνονται. Υπάρχει μεγάλο χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς».
Στον Σύνδεσμο των παλιών επαναστατών αξιωματικών, που έχουν πάρει τον ρόλο του θεματοφύλακα της δημοκρατίας, είναι σήμερα ακόμη πιο σκεπτικοί για την πορεία των πραγμάτων.
Σύμφωνα με τις έρευνες της κοινής γνώμης, το 20% πιστεύει ότι η φασιστική δικτατορία δεν ήταν και τόσο κακή.
Διαβάστε: Σαν σήμερα / Η Επανάσταση των Γαρυφάλλων
Ο Λουρέντσο λέει ότι η άνοδος αυτή διεγείρει τα δημοκρατικά αντανακλαστικά της κοινωνίας, με αποτέλεσμα η ακροδεξιά του να επιτίθεται προσωπικά. «Είναι ένας πρωταπριλιάτικος χαζός που ζει σε παραμύθι», τον στόλισε στις αρχές της εβδομάδες ο Μπρούνο Νούνες, ένας βουλευτής του ακροδεξιού Chega.
«Ο πρόεδρος (του Συνδέσμου) είναι πολύ γενναίος για να τους φοβηθεί», λέει ένας από τους εθελοντές. «Κρατάμε τις αξίες της επανάστασης ζωντανές και για αυτό μας επιτίθενται. Είναι δύσκολες εποχές, αλλά δεν το βάζουμε κάτω».
«Είμαστε μάρτυρες βαθιών μετασχηματισμών στον κόσμο και στην Πορτογαλία, με πολέμους και κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις, που απαιτούν από τον καθένα και την καθεμία μας ακλόνητη δέσμευση στις αξίες που διακήρυξαν οι Λοχαγοί του Απριλίου: ελευθερία έκφρασης και σκέψης, ίσα δικαιώματα, κοινωνική δικαιοσύνη και ανθρωπιστική αλληλεγγύη, αλλά και Ειρήνη», γράφει η διακήρυξη του Συνδέσμου για την 52 επέτειο.
Σε κάθε περίπτωση, ο ετήσιος εορτασμός της 25ης Απριλίου, θυμίζει Νοέμβρη και Πολυτεχνείο στην Ελλάδα. Διαδηλώσεις σε όλες τις μεγάλες πόλεις, συναυλίες, διαλέξεις, ταινίες και θεατρικές παραστάσεις, βεγγαλικά τα μεσάνυχτα στο Πόρτο και ιστορικός περίπατος στη Λισαβώνα, στις περιοχές και τους δρόμους οπού κρίθηκε η επιτυχία της επανάστασης. Σχεδόν απέναντι από το κτήριο του Συνδέσμου, η είσοδος στο πάρκο με τη θέα στην πόλη γράφει: «η γιορτή συνεχίζεται».
Την τιμητική της έχει η πόλη Γκράντολα, όπου έχει ήδη ξεκινήσει ένα δεκαπενθήμερο εκδηλώσεων. Το «Grândola Vila Morena» (Γκράντολα, καφέ πόλη») ήταν το τραγούδι που παίχθηκε στο ραδιόφωνο το πρωί της 25ης Απριλίου, δίνοντας το σύνθημα για το ξεκίνημα της επανάστασης. Το τραγούδι αυτό του διάσημου αντικαθεστωτικού τραγουδιστή Ζέκα Αλφόνσο, κάτι μεταξύ Θεοδωράκη και Σαββόπουλου της Πορτογαλίας, προτείνεται να θεωρηθεί «εθνικός θησαυρός».
Αναπαράσταση της ιστορικής στιγμής. Ενα τραγούδι στο ραδιόφωνο δίνει το σύνθημα της επανάστασης
Το Μουσείο Αντίστασης και Ελευθερίας, σε μια παλιά φυλακή στο κέντρο της Λισαβώνας, έχει επίσης πολλές επισκέψεις σχολείων. Κάτι ανάλογο δεν έπρεπε να γίνει στην Ελλάδα;
Μουσείο Αντίστασης και Ελευθερίας. Αναπαράσταση ομάδας αντίστασης. Στο βάθος ο χειριστής του πολύγραφου
Οπως η εξέγερση του Πολυτεχνείου στην Ελλάδα, έτσι και η επανάσταση των γαρυφάλλων δεν ξέφυγε από την πολιτική διαμάχη. Η διαφορά είναι ότι δεν επικεντρώθηκε στον αριθμό των νεκρών. Εδώ και δύο χρόνια δεξιά και ακροδεξιά προτείνουν «οι εκδηλώσεις για τη δημοκρατία» να γίνονται όχι τον Απρίλη, αλλά τιμώντας την 25η Νοεμβρίου του 1975.
Μουσείο Αντίστασης και Ελευθερίας. Εκτιμάται ότι οι Φυλακισμένοι ηταν 30.000–40.000 ενώ 150–200 εκτελέστηκαν.
Μουσείο Αντίστασης και Ελευθερίας. Τα ονόματα των γυναικών που βασανίστηκαν και φυλακίστηκαν στα 48 χρόνια της φασιστικής δικτατορίας, που είχε πρότυπο τον Μουσολίνι
Μετά από ενάμιση χρόνο επαναστατικού αναβρασμού και πολιτικής αστάθειας, η ακροαριστερή πτέρυγα των επαναστατών, που συνδεόταν με το ΚΚ Πορτογαλίας, προσπάθησε εκείνη τη μέρα να καταλάβει την εξουσία, παίρνοντας τον έλεγχο των στρατιωτικών βάσεων στη Λισαβώνα. Η κίνηση απέτυχε μετά από την παρέμβαση της μετριοπαθούς πτέρυγας του στρατιωτικού κινήματος.
Με τη σύλληψη πάνω από 100 αξιωματικών της αριστερής πτέρυγας έκλεισε μια χωρίς προηγούμενο επαναστατική περίοδος, στη διάρκεια της οποίας ο πρωθυπουργός ήταν στέλεχος του ΚΚ. Και το εκκρεμές ήταν τόσο αριστερά, ώστε το κεντροδεξιό κόμμα ονομάζεται από τότε Σοσιαλδημοκρατικό!
Σήμερα όλα σχεδόν έχουν αλλάξει. Oχι όμως οι λοχαγοί που τους σφράγισε η πιο ειρηνική επανάσταση στην ιστορία. Θεωρούν ότι έχασαν τη μάχη, αλλά όχι τον πόλεμο με τους διακηρυγμένους αλλά ανεκπλήρωτους στόχους τους:
«ελευθερία έκφρασης και σκέψης, ίσα δικαιώματα, κοινωνική δικαιοσύνη, ανθρωπιστική αλληλεγγύη και Ειρήνη».
Στο θέατρο, απέναντι από το κτήριο των χαμένων λοχαγών, έχουν ανεβάσει τον «Κύκλο των νεκρών ποιητών».