Οι συγκλονιστικές φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 μας θύμισαν τη μανία των Ναζί με τη φωτογράφιση των θυμάτων και των εγκλημάτων τους. Στο νέο ντοκιμαντέρ μου «Γεννημένος δυό φορές», που θα παρουσιαστεί την άλλη εβδομάδα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης, υπάρχουν αρκετές παρόμοιες φωτογραφίες, που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα και ευρύτερα στο διεθνές κοινό.
Πρωταγωνιστής της ταινίας είναι ο 94χρονος σήμερα Σιμόν Γκρονόφσκι που ζει στις Βρυξέλλες. Η δεύτερη φορά που γεννήθηκε, ήταν όταν η μητέρα του τον έσπρωξε από το τρένο το 1943, καθώς μετέφεραν την οικογένεια από ένα βελγικό στρατόπεδο στο Άουσβιτς.
Ο Σιμόν είναι καταπληκτικός τύπος. Δικηγορεί ακόμη, πάντα υπέρ των αδυνάτων, μιλάει δύο φορές την εβδομάδα σε βελγικά σχολεία κατά της ακροδεξιάς και υπέρ των προσφύγων και έχει τη δική του τζαζ μπάντα. Πριν τρία χρόνια εμφανίστηκε στη Νέα Υόρκη, με την μπάντα του Γούντι Αλλεν.
Ο καλύτερός του φίλος -και συμπρωταγωνιστής στο ντοκιμαντέρ- είναι ο Κόνραντ, ο μικρότερος γιος μιας διαβόητης οικογένειας Βέλγων δωσίλογων. Ο μεγαλύτερος αδελφός του Κόνραντ ήταν αξιωματικός των SS. Και αυτός που οδήγησε τον Σιμόν στο τρένο για το Άουσβιτς. Θέλησε να τον συναντήσει, για να ζητήσει να τον συγχωρήσει.
Για την περιπετειώδη ζωή του Σιμόν, κινηματογραφική στα αλήθεια, η συνέχεια στους κινηματογράφους και το Φεστιβάλ. Στο «Γεννημένος δυό φορές», παρουσιάζονται φωτογραφίες από τη συγκέντρωση των Εβραίων σε τεράστιους χώρους κράτησης και όταν ανεβαίνουν στο τρένο, προς τους τόπους του ολοκαυτώματος.
Αυτές έχουν τραβηχτεί από Γερμανούς φωτογράφους που είχαν πρόσβαση στο χώρο, όπου ήταν συγκεντρωμένα εκατοντάδες άτομα.
Υπάρχουν κάποιες ακόμη πιο εντυπωσιακές, τραβηγμένες από ψηλά, την ώρα που Γερμανοί συνοδεύουν μια κολώνα κρατούμενων Εβραίων. Είναι σαν ο φωτογράφος να είναι κρυμμένος. Τα ονόματα των φωτογράφων δεν είναι γνωστά.
Η φωτογράφιση της μαζικής εκτέλεσης στο Κοντομαρί της Κρήτης, έγινε από γνωστό φωτογράφο που συνόδευε το ναζιστικό απόσπασμα. Το φωτογραφικό καρέ που ο υπολοχαγός Χορστ Τρέμπες διατάζει πυρ και το επόμενο που δείχνει τα θύματα να σωριάζονται, ξαναθέτει το ερώτημα: πως εξηγείται η πρακτική των ναζί να καταγράφουν τα εγκλήματα τους;
Το ναζιστικό καθεστώς δεν έκρυβε ότι θεωρούσε τις εκτελέσεις «ιστορική αποστολή». Η εξόντωση των Εβραίων, των κομμουνιστών και άλλων κοινωνικών ομάδων παρουσιαζόταν ως πράξη «εξυγίανσης».
Όταν μια εξουσία μετατρέπει τον φόνο σε ηθικό καθήκον, τότε η φωτογράφιση παύει να είναι ενοχική πράξη. Γίνεται επιβεβαίωση συμμετοχής σε κάτι «μεγάλο». Ένα είδος τελετουργικής απόδειξης πίστης.
Η κάμερα λειτουργεί σαν σφραγίδα ιδεολογικής ταύτισης.
Ο ναζισμός ήταν άλλωστε καθεστώς εικόνας. Από τις τελετές του Νυρεμβέργης μέχρι τις προπαγανδιστικές ταινίες της Λένι Ρίφενσταλ, η εξουσία παρουσιαζόταν ως θέαμα.
Επίσης, το ναζιστικό κράτος ήταν ένα κράτος αρχείων. Καταγραφές, λίστες, απογραφές, στατιστικές. Η εξόντωση ήταν διοικητική διαδικασία και η φωτογραφία τεκμήριο, ότι η αποστολή ολοκληρώθηκε.
Για τους «ερασιτέχνες» φωτογράφους, ίσως υπάρχει και ένα ψυχολογικό στοιχείο: η φωτογραφία δημιουργεί απόσταση.
Όταν κοιτάς μέσα από τον φακό, δεν είσαι πια ακριβώς μέσα στο γεγονός. Είσαι παρατηρητής. Η πράξη μετατρέπεται σε εικόνα και η ενοχή μειώνεται. Ισως σε αυτή την κατηγορία να ανήκει ο φωτογράφος της Καισαριανής.
Η σπουδαία Χάνα Αρεντ, αναλύοντας τη «κοινοτοπία του κακού», περιέγραψε πώς άνθρωποι που δεν ήταν ψυχοπαθείς μπορούσαν να συμμετέχουν σε φρικαλεότητες μέσω διοικητικής αποστασιοποίησης. Η φωτογραφία είναι ένα ακόμη επίπεδο αυτής της αποστασιοποίησης.
Υπάρχει επίσης και η απο-ανθρωποποίηση του θύματος. Εχουμε συγκλονιστικές φωτογραφίες εκτελέσεων όταν τα γερμανικά στρατεύματα κατέλαβαν τη Σοβιετική Ενωση. Οι ναζί θεωρούσαν τους Σοβιετικούς υπάνθρωπους.
Στο Babi Yar, έξω από το Κίεβο τον Σεπτέμβριο του 1941, εκτέλεσαν πάνω από 33.000 Εβραίους και κομμουνιστές σε δύο ημέρες. Υπάρχουν φωτογραφίες που δείχνουν τα θύματα λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης.
Στο Ανατολικό Μέτωπο, η βία λειτουργούσε και ως μηχανισμός επίδειξης ανδρισμού. Υπάρχουν μαρτυρίες για στρατιώτες που κρατούσαν άλμπουμ με «αναμνήσεις» από εκτελέσεις.
Η φωτογραφία με τίτλο «Ο τελευταίος Εβραίος στη Βίννιτσα» παρουσιάζει έναν ναζιστή αξιωματικό να σημαδεύει με πιστόλι έναν Εβραίο στην Ουκρανία, λίγο πριν τον εκτελέσει. Εδώ ο δολοφόνος σχεδόν ποζάρει.
H φωτογράφιση λειτουργεί σαν τρόπαιο. Όπως κάποτε οι κυνηγοί φωτογραφίζονταν με το θήραμα τους.
ΥΓ. Το ντοκιμαντέρ «Γεννημένος δυό φορές» θα προβληθεί το μεθεπόμενο Σάββατο 7 Μαρτίου (Αίθουσα Τζον Κασσαβέτης, Λιμάνι Θεσσαλονίκης, ώρα 21:00)