Καύσωνας, τουρισμός και πόλεμος στη Μέση Ανατολή φτιάχνουν ένα δύσκολο γρίφο για την αγορά ενέργειας στην Ελλάδα, καθώς η κατανάλωση και οι ανάγκες της αυξάνονται ενώ την ίδια ώρα οι αδυναμίες του συστήματος να αποθηκεύσει την παραγωγή από τις Ανανεώσιμες Πηγές ανεβάζουν στα ύψη τις τιμές.
Στην χονδρική αγορά Ενέργειας της Ευρώπης οι τιμές εμφανίζουν διαρκή άνοδο, που αποδίδεται κυρίως στις υψηλές θερμοκρασίες και την αυξημένη εποχιακή ζήτηση, συνάρτηση και της μειωμένης παραγωγής των αιολικών πάρκων.
Άνοδος κατά 22% στη χονδρική τιμή ρεύματος τον Ιούλιο
Στη χώρα μας η άνοδος κατά σχεδόν 22% της χονδρικής τιμής ρεύματος τον Ιούλιο προμηνύει αυξήσεις στα τιμολόγια του Αυγούστου. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Χρηματιστηρίου Ενέργειας, η μέση Τιμή Εκκαθάρισης της Αγοράς Επόμενης Ημέρας από την 1η έως και τις 20 Ιουλίου διαμορφώθηκε στα 113,29 ευρώ/MWh, με άνοδο 21,91% σε σύγκριση με τα στοιχεία τιμών του Ιουνίου.
Σχηματική αποτύπωση για τους παράγοντες που εκτοξεύουν τις τιμές του ρεύματος
Από την πλευρά του το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, προς το παρόν τηρεί στάση αναμονής, χωρίς να προκρίνει μέτρα για νέες οριζόντιες επιδοτήσεις. Την ίδια ώρα αναδεικνύονται δομικές αδυναμίες, όπως η έλλειψη επαρκούς αποθήκευσης ενέργειας, που καθιστούν το σύστημα ευάλωτο στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών καυσίμων.
Πού οφείλεται η αύξηση στις τιμές ενέργειας για την Ελλάδα
Η αύξηση της τιμής του ρεύματος στην Ελλάδα αποτελεί πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο προκύπτει από τον συνδυασμό διεθνών γεωπολιτικών εξελίξεων, κλιματικών συνθηκών και δομικών αδυναμιών της εγχώριας αγοράς.
Πιο αναλυτικά, οι κύριοι παράγοντες που προκαλούν αυτές τις αυξήσεις είναι οι εξής:
1. Γεωπολιτικές εξελίξεις και αγορά Φυσικού Αερίου
- Άνοδος των διεθνών τιμών του φυσικού αερίου: Οι γεωπολιτικές εντάσεις, ιδιαίτερα στη Μέση Ανατολή, επηρεάζουν άμεσα τις ευρωπαϊκές αγορές ενέργειας, ωθώντας τον ευρωπαϊκό δείκτη φυσικού αερίου (TTF) σε υψηλότερα επίπεδα.
- Χρονική υστέρηση στην Ελλάδα (Month-Ahead): Στο ελληνικό μοντέλο αγοράς, το κόστος αγοράς φυσικού αερίου ενσωματώνεται στα κόστη παραγωγής με χρονική υστέρηση ενός μήνα, κάτι που σημαίνει ότι οι τρέχουσες υψηλές διεθνείς τιμές «χτυπούν» καθυστερημένα τα τιμολόγια ρεύματος (π.χ. τον Αύγουστο για αυξήσεις του Ιουλίου).
- Υστέρηση στην αποθήκευση αερίου στην Ευρώπη: Οι ευρωπαϊκές εταιρείες αποφεύγουν να γεμίσουν τις αποθήκες φυσικού αερίου επειδή οι τρέχουσες (spot) τιμές είναι ακριβότερες από τα προθεσμιακά συμβόλαια του χειμώνα (φαινόμενο “backwardation”), αφήνοντας την Ευρώπη πιο εκτεθειμένη σε απότομες μεταβολές προσφοράς.
- Κόστος ρύπων: Η υψηλή τιμή των δικαιωμάτων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO2) προσθέτει σημαντική επιβάρυνση στο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας που παράγεται από θερμικές μονάδες (φυσικό αέριο, πετρέλαιο, λιγνίτη).
2. Κλιματική αλλαγή, Καιρικά Φαινόμενα και Ζήτηση
- Εκτόξευση της ζήτησης λόγω καύσωνα: Οι παρατεταμένοι καύσωνες και η άνοδος της θερμοκρασίας οδηγούν στη συνεχή χρήση κλιματιστικών μηχανημάτων. Τις ημέρες με ακραία ζέστη, το κλιματιστικό μπορεί να απορροφήσει ακόμα και το 60% της συνολικής ηλεκτρικής ενέργειας ενός διαμερίσματος, προκαλώντας κατακόρυφη αύξηση της συνολικής ζήτησης και φυσικά διπλασιασμό του αντίστοιχου λογαριασμού.
- Προβλήματα στην παραγωγή των ΑΠΕ: Οι καιρικές συνθήκες δυσκολεύουν τη φυσική παραγωγή ενέργειας, αφού οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες μειώνουν την απόδοση των φωτοβολταϊκών συστημάτων, ενώ η συχνή άπνοια κατά τους καύσωνες περιορίζει δραματικά την παραγωγή των αιολικών πάρκων.
- Επιπτώσεις σε ευρωπαϊκές πυρηνικές μονάδες: Η υπερθέρμανση των υδάτων (όπως στον ποταμό Δούναβη) καθιστά αδύνατη την επαρκή ψύξη πυρηνικών σταθμών, γεγονός που αναγκάζει μεγάλες μονάδες σε χώρες όπως η Ουγγαρία και η Γαλλία να μειώσουν την παραγωγή τους, μειώνοντας τη συνολική διαθέσιμη ενέργεια στην Ευρώπη.
Καύσωνες, άλμα στις τιμές φυσικού αερίου και αδυναμία αποθήκευσης για το ρεύμα που παράγυν οι ΑΠΕ στην «εξίσωση» των τιμών
3. Διασυνδεδεμένες Αγορές και Εξαγωγές
- Το φαινόμενο των «Συγκοινωνούντων Δοχείων»: Η αγορά ενέργειας είναι διασυνδεδεμένη. Όταν οι γειτονικές χώρες της Βαλκανικής και της Κεντρικής Ευρώπης αντιμετωπίζουν ελλείψεις (π.χ. λόγω της μειωμένης πυρηνικής παραγωγής στην Ουγγαρία), αναγκάζονται να απορροφήσουν ηλεκτρική ενέργεια από την Ελλάδα.
- Σύγκλιση Τιμών: Αυτές οι αυξημένες εξαγωγές αλλάζουν τις διασυνοριακές ροές, μεταφέροντας το υψηλότερο ευρωπαϊκό κόστος και στο ελληνικό σύστημα (τιμολογιακή σύγκλιση), στερώντας από την ελληνική αγορά τη δυνατότητα να διατηρήσει χαμηλότερες τιμές.
Χάρτης αποτυπώνει σχηματικά τον τρόπο που συνδέεται η αγορά ενέργειας στην Ευρώπη
4. Δομικές Αδυναμίες του Ελληνικού Συστήματος
-
- Έλλειψη Υποδομών Αποθήκευσης: Μία από τις μεγαλύτερες πληγές είναι η απουσία μπαταριών μεγάλης κλίμακας και μονάδων αντλησιοταμίευσης. Αυτό σημαίνει ότι η περίσσεια της φθηνής ηλιακής ενέργειας το μεσημέρι πρακτικά “χάνεται” αντί να αποθηκεύεται, αφήνοντας το σύστημα τη νύχτα στο έλεος του ακριβού φυσικού αερίου.
- Περικοπές «πράσινης» ενέργειας: Τα δίκτυα μεταφοράς αδυνατούν συχνά να απορροφήσουν την παραγωγή των ΑΠΕ, οδηγώντας σε αναγκαστικές περικοπές (curtailments), ενώ υπάρχει και μεγάλη καθυστέρηση στο νομικό πλαίσιο για τα υπεράκτια αιολικά, τα οποία θα προσέφεραν πιο σταθερή και προβλέψιμη ενέργεια.
- Ο τρόπος λειτουργίας της αγοράς (Target Model): Βάσει του ευρωπαϊκού μοντέλου, η οριακή τιμή της μεγαβατώρας διαμορφώνεται πάντα από την τελευταία -και άρα πιο ακριβή- μονάδα που επιστρατεύεται για να καλύψει τη ζήτηση (που είναι κυρίως οι μονάδες αερίου). Σε ώρες που οι ΑΠΕ δεν αποδίδουν (όπως τη νύχτα), η έλλειψη ανταγωνισμού επιτρέπει στους ελάχιστους (4-5) μεγάλους παίκτες θερμικών μονάδων να καθορίζουν την τιμή σε υψηλότερα επίπεδα.
Πώς επηρεάζει η έλλειψη αποθήκευσης ενέργειας τις τιμές το βράδυ
Η έλλειψη υποδομών αποθήκευσης ενέργειας, όπως είναι οι μπαταρίες μεγάλης κλίμακας και η αντλησιοταμίευση, οδηγεί στην κατακόρυφη αύξηση των τιμών του ρεύματος κατά τις νυχτερινές ώρες.
Αυτό συμβαίνει μέσα από τον εξής μηχανισμό:
- Απώλεια φθηνής ενέργειας το μεσημέρι: Κατά τη διάρκεια της ημέρας, η υψηλή διείσδυση των φωτοβολταϊκών συστημάτων δημιουργεί υπερπροσφορά φθηνής ηλιακής ενέργειας. Ωστόσο, επειδή δεν υπάρχουν επαρκείς υποδομές αποθήκευσης, η ενέργεια αυτή δεν μπορεί να “κρατηθεί” για να χρησιμοποιηθεί αργότερα και, συνεπώς, πρακτικά χάνεται.
- Απόλυτη εξάρτηση από το ακριβό φυσικό αέριο το βράδυ: Μόλις δύσει ο ήλιος και η παραγωγή από τα φωτοβολταϊκά μηδενιστεί, το ενεργειακό σύστημα μένει ακάλυπτο και απόλυτα εκτεθειμένο. Εάν μάλιστα συνυπάρχει και μείωση της αιολικής ισχύος (π.χ. λόγω καλοκαιρινής άπνοιας), το σύστημα αναγκάζεται να βασιστεί αποκλειστικά σε πολύ πιο ακριβές θερμικές μονάδες, οι οποίες καίνε κυρίως φυσικό αέριο, για να καλύψει τη νυχτερινή ζήτηση.
- Εκτόξευση της τιμής λόγω “Target Model”: Βάσει του ευρωπαϊκού μοντέλου λειτουργίας της αγοράς (target model), η τιμή ρεύματος (οριακή τιμή συστήματος) καθορίζεται από την τελευταία και πιο ακριβή μονάδα που θα χρειαστεί να μπει στο σύστημα για να καλύψει τη ζήτηση. Αφού η νυχτερινή ζήτηση καλύπτεται αναγκαστικά από τις μονάδες φυσικού αερίου, το κόστος των οποίων είναι υψηλό, η συνολική τιμή του ρεύματος αυξάνεται δραματικά.
Πώς η αδυναμία του συστήματος να αποθηκεύσει ενέργεια δεν βοηθά στην αποκλιμάκωση της τιμής για τον καταναλωτή
Ουσιαστικά, η έλλειψη αποθήκευσης εμποδίζει την εξομάλυνση των τιμών μέσα στο 24ωρο, καθώς στερεί από το σύστημα τη δυνατότητα να μεταφέρει τη φθηνή πράσινη ενέργεια της ημέρας στις ώρες που τη χρειάζεται περισσότερο, δηλαδή τη νύχτα.
Ποιο είναι το χειρότερο σενάριο για τις τιμές αν συνεχιστεί η κρίση
Σύμφωνα με τη μακροοικονομική ανάλυση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το χειρότερο σενάριο προβλέπει μια σημαντική και παρατεταμένη διαταραχή στις ενεργειακές αγορές, με την προϋπόθεση ότι το εμπόριο μέσω του Στενού του Ορμούζ θα παραμείνει αυστηρά περιορισμένο μέχρι το τέλος του 2026.
Αν η κρίση στη Μέση Ανατολή λάβει αυτές τις διαστάσεις, οι προβλέψεις δείχνουν τις εξής ραγδαίες επιπτώσεις:
- Εκτόξευση των τιμών ορυκτών καυσίμων: Το τέταρτο τρίμηνο του 2026, η τιμή του πετρελαίου υπολογίζεται ότι θα κορυφωθεί στα 180 δολάρια ανά βαρέλι (έναντι 84,7 δολαρίων του βασικού σεναρίου χωρίς την κρίση).
- Αναζωπύρωση του πληθωρισμού: Η ραγδαία αύξηση στο ενεργειακό κόστος θα μετακυλιστεί στο σύνολο της οικονομίας, οδηγώντας τον πληθωρισμό στην ΕΕ στο 3,3% για το 2026 (από 3,0% στο βασικό σενάριο) και εκτοξεύοντάς τον στο 3,5% το 2027 (έναντι της αρχικής πρόβλεψης για 2,4%).
- Σοβαρό πλήγμα στην ανάπτυξη (ΑΕΠ): Τα αυξημένα κόστη για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις θα μειώσουν το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα και την καταναλωτική εμπιστοσύνη. Ως εκ τούτου, η ανάπτυξη του ΑΕΠ στην ΕΕ αναμένεται να «βαλτώσει» στο 0,7% τόσο για το 2026 (έναντι αρχικής πρόβλεψης 1,1%), όσο και για το 2027 (απόκλιση 0,7 ποσοστιαίων μονάδων από το αρχικό 1,4%).
* Η επεξεργασία των πηγών και τα σχήματα δημιουργήθηκαν με χρήση του Notebook LM