Πριν από περίπου 80 εκατομμύρια χρόνια, την εποχή που οι δεινόσαυροι επικρατούσαν ακόμη στη Γη, μια τεράστια χερσαία μάζα -με έκταση αντίστοιχη με τη μισή των Ηνωμένων Πολιτειών και μεγαλύτερη από ολόκληρη την Ευρώπη– αποσπάστηκε από την Αυστραλία και την Ανταρκτική.
Απομονωμένη για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια, ανέπτυξε τη δική της γεωλογική, βιολογική και κλιματική ιστορία. Έτσι γεννήθηκε η Ζηλανδία, μια ήπειρος 4,9 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων που σήμερα παραμένει σχεδόν εξ ολοκλήρου βυθισμένη στον Ειρηνικό Ωκεανό.
Μόλις το 6% της Ζηλανδίας προεξέχει από την επιφάνεια της θάλασσας. Πρόκειται για τις ψηλότερες ορεινές της περιοχές, που σχηματίζουν τα νησιά της Νέας Ζηλανδίας και της Νέας Καληδονίας. Το υπόλοιπο τμήμα της ηπείρου βρίσκεται σε βάθη χιλιάδων μέτρων, γεγονός που εξηγεί γιατί η ύπαρξή της παρέμεινε σχεδόν άγνωστη μέχρι πρόσφατα.
Η Ζηλανδία αποτελεί κρίσιμη περιοχή για τη μελέτη του παρελθοντικού κλίματος της Γης. Η κλιματική ιστορία κάθε ηπείρου αποτυπώνεται στα πετρώματά της, όμως στην περίπτωση της Ζηλανδίας, αυτά τα «αρχεία» βρίσκονται κυρίως κάτω από τον ωκεανό. Η άντληση δειγμάτων απαιτεί εξειδικευμένη τεχνολογία, υψηλό κόστος και διεθνή συνεργασία, παράγοντες που καθυστέρησαν για δεκαετίες τη συστηματική της μελέτη.
Παράλληλα, η περιοχή αυτή είναι ένα από τα σημεία όπου τα σύγχρονα κλιματικά μοντέλα εμφανίζουν σημαντικές αδυναμίες. Αν τα μοντέλα δεν μπορούν να αναπαραγάγουν με ακρίβεια το κλίμα του παρελθόντος, όπως το αποκαλύπτουν τα γεωλογικά δεδομένα, πώς μπορούν να προβλέψουν αξιόπιστα το κλίμα του μέλλοντος;
Η ανάγκη να απαντηθεί αυτό το ερώτημα αποτέλεσε έναν από τους βασικούς στόχους της διεθνούς επιστημονικής αποστολής που εξερεύνησε τη Ζηλανδία το 2017, στο πλαίσιο του Διεθνούς Προγράμματος Ανακάλυψης του Ωκεανού (IODP). Κατά τη διάρκεια της αποστολής, οι ερευνητές πραγματοποίησαν γεωτρήσεις στον βυθό του ωκεανού, εξάγοντας κυλινδρικούς πυρήνες πετρωμάτων από βάθη χιλιάδων μέτρων.
Τα δείγματα αυτά λειτουργούν σαν βιβλιοθήκες της γεωλογικής και κλιματικής ιστορίας της Γης. Από τη σύσταση των ιζημάτων, τη δομή τους, αλλά και τα απολιθώματα που περιέχουν, οι επιστήμονες μπορούν να ανασυνθέσουν τις συνθήκες που επικρατούσαν σε διαφορετικές περιόδους: τη θερμοκρασία των υδάτων, την παραγωγικότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και τη δυναμική των ωκεάνιων ρευμάτων.
Ιδιαίτερα πολύτιμες είναι οι πληροφορίες που προέρχονται από την ανάλυση ισοτόπων στοιχείων, όπως το οξυγόνο, ο άνθρακας και το νεοδύμιο. Οι χημικές συστάσεις αυτών των στοιχείων επιτρέπουν την ανίχνευση ακόμη και απότομων κλιματικών μεταβολών.
Η μελέτη των πυρήνων από τη Ζηλανδία αποκάλυψε ότι η ήπειρος βίωσε επαναλαμβανόμενες φάσεις ανύψωσης και βύθισης, σαν ένα γεωλογικό «τρενάκι του τρόμου». Αυτές οι κατακόρυφες κινήσεις συνδέονται με την τεκτονική των πλακών και το λεγόμενο «Δαχτυλίδι της Φωτιάς» του Ειρηνικού, μια από τις πιο σεισμογενείς και ηφαιστειογενείς ζώνες του πλανήτη, με μακροχρόνιες επιπτώσεις στο παγκόσμιο κλίμα, όπως αναφέρει το The Conversation.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίοδος του Ηωκαίνου, πριν από 41 έως 53 εκατομμύρια χρόνια, όταν καταγράφηκαν πολλαπλά επεισόδια υπερθέρμανσης, με διαφορετική ένταση και διάρκεια. Οι αποκρίσεις των θαλάσσιων οικοσυστημάτων δεν ήταν ενιαίες: άλλαζαν ανάλογα με τον ρυθμό και το μέγεθος της αύξησης της θερμοκρασίας, προσφέροντας πολύτιμα συγκριτικά δεδομένα για τα σημερινά σενάρια κλιματικής κρίσης.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα αφορά ένα επεισόδιο πριν από περίπου 52 εκατομμύρια χρόνια, όταν παρατηρήθηκαν απροσδόκητες αλλαγές στα βαθιά ωκεάνια ρεύματα. Χημικές αναλύσεις σε απολιθώματα ψαριών δείχνουν ότι μια νέα μάζα ψυχρών, βαθέων υδάτων προερχόταν από περιοχές κοντά στην Ανταρκτική – ένα εύρημα που αμφισβητεί την έως τώρα θεώρηση.
Η Ζηλανδία, αυτή η σχεδόν αόρατη ήπειρος, αποδεικνύεται έτσι ένα πολύτιμο εργαστήριο για την κατανόηση του κλίματος της Γης. Μελετώντας πώς λειτούργησαν οι ωκεανοί και τα οικοσυστήματα σε θερμότερες περιόδους του παρελθόντος, οι επιστήμονες αποκτούν κρίσιμα εργαλεία για να προβλέψουν –και ίσως να μετριάσουν– τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης που βιώνουμε σήμερα.