Οι φωτογραφίες της εκτέλεσης των 200 αγωνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 που ήρθαν στο φως, έχουν προκαλέσει συγκίνηση και δέος όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά και διεθνώς.
Οι φωτογραφίες, που δημοσιεύτηκαν πρόσφατα, αποτυπώνουν τους μελλοθάνατους να βαδίζουν προς το εκτελεστικό απόσπασμα με το κεφάλι ψηλά, μια στιγμή που μέχρι σήμερα ζούσε μόνο μέσα από αφηγήσεις και σημειώματα γραμμένα λίγο πριν τον θάνατο.
Η The Guardian φιλοξενεί ένα συγκινητικό ρεπορτάζ, κάνοντας λόγο για τις πρώτες γνωστές εικόνες που «δίνουν πρόσωπο» στους ηρωικούς πρωταγωνιστές της τραγωδίας.
«Την ηρωική τους στάση την ακούγαμε μια ζωή. Τώρα τη βλέπουμε μπροστά στα μάτια μας», λέει ο 96χρονος Βαγγέλης Σακκάτος, που ζει λίγα μόλις μέτρα από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Από παιδί άκουγε για εκείνη την ημέρα που σημάδεψε τη συλλογική μνήμη της χώρας. «Τα χρόνια πέρασαν, αλλά δεν ξέχασα ποτέ», τονίζει στο βρετανικό έντυπο.
Την 1 Μαΐου 1944, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής εκτέλεσαν 200 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ως αντίποινα για την ενέδρα ανταρτών που είχε στοιχίσει τη ζωή σε Γερμανό στρατηγό. Οι κρατούμενοι είχαν μεταφερθεί από το διαβόητο Μπλοκ 15 του στρατοπέδου Χαϊδαρίου.
«Σήκωσαν τις γροθιές τους, δεν φοβήθηκαν, το έβλεπαν ως τιμή»
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, λίγο πριν σταθούν μπροστά στα πολυβόλα, τραγουδούσαν αντάρτικα τραγούδια. Τη νύχτα πριν από την εκτέλεση είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. «Σήκωσαν τις γροθιές τους. Δεν φοβήθηκαν. Το έβλεπαν ως τιμή», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής ξεναγός στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Καισαριανής. «Είναι άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», λέει ο Σακκάτος, κοιτάζοντας τις εικόνες με ανάμεικτα συναισθήματα οργής και θαυμασμού, όπως περιγράσεται στο δημοσίευμα.
Οι εικόνες φέρεται να τραβήχτηκαν από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, πιθανόν στο πλαίσιο αποστολής προπαγανδιστικής τεκμηρίωσης από το υπουργείο Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς.
Μέχρι πρόσφατα, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχε οπτικό υλικό της εκτέλεσης. Η ύπαρξη των φωτογραφιών αποκαλύφθηκε όταν ο Βέλγος συλλέκτης Τιμ ντε Κρέιν, ειδικευμένος σε αντικείμενα του Γ’ Ράιχ, τις ανάρτησε προς πώληση στο eBay.
Μετά τις έντονες αντιδράσεις, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι προχώρησε σε προκαταρκτική συμφωνία για την αγορά τους, χαρακτηρίζοντάς τες «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας». Ο συλλέκτης απέσυρε τις φωτογραφίες από την πώληση.
H ιστορική αξία των ντοκουμέντων που ήρθαν στο φως έπειτα από δεκαετίες, αφού εμφανίστηκαν προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα δημοπρασιών, αναδεικνύεται μέσα από πολλά διεθνή ΜΜΕ, που περιγράφουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες εκτυλίχθηκε ένα από τα πιο σοκαριστικά εγκλήματα της ναζιστικής Κατοχής στην Ελλάδα.
Η εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944 αποτελεί μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της ελληνικής Αντίστασης κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής. Έχει εμπνεύσει ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και κινηματογραφιστές, αποτελώντας διαχρονικό σύμβολο θυσίας και αξιοπρέπειας.
Οι φωτογραφίες δεν καταγράφουν απλώς μια εκτέλεση. Καταγράφουν μια στιγμή αντίστασης και ηρωισμού μέσα από τα μάτια όχι των θυμάτων, αλλά των κατακτητών. Και ίσως γι’ αυτό η δύναμή τους σήμερα είναι ακόμη μεγαλύτερη.
«Στο γεμάτο βιβλία γραφείο του, ο Βαγγέλης Σακκάτος επεξεργάζεται τις εικόνες με τους άνδρες παραταγμένους μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί. “Ο ηρωισμός τους ήταν θρυλικός”, λέει ο βετεράνος της Aριστεράς, καρφώνοντας το βλέμμα του στις φωτογραφίες που κυριαρχούν τις τελευταίες ημέρες στον ελληνικό Τύπο, προκαλώντας οργή αλλά και δέος. “Τα χρόνια μπορεί να πέρασαν, αλλά δεν έχω ξεχάσει”.
Στα 96 του χρόνια, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που έμελλε να καταγραφεί ως μία από τις πιο φρικτές θηριωδίες της ναζιστικής Κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με ριπές πολυβόλων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, σε απόσταση μικρότερη των 2 χλμ από το διαμέρισμά του στον πρώτο όροφο πολυκατοικίας, έχασαν τη ζωή τους σε αντίποινα για τη φονική ενέδρα κομμουνιστών ανταρτών σε Γερμανό στρατηγό λίγες ημέρες νωρίτερα.
Οι φωτογραφίες δείχνουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σημείο εκτέλεσης στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά και να κοιτούν ευθεία στον φακό, φαινομενικά ατρόμητοι. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, προχωρούσαν προς τον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια ύστατη πράξη αντίστασης. “Αυτό ακούγαμε πάντα”, λέει ο Σακκάτος, ο οποίος επί χρόνια αγωνίστηκε μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου προς τιμήν τους. “Και τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους με τα ίδια μας τα μάτια”.
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν προς πώληση στο eBay από τον Τιμ ντε Κρεν, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αντικείμενα του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν αυτά τα ντοκουμέντα.
Ελλείψει οπτικών τεκμηρίων, οι τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών είχαν καταγραφεί κυρίως μέσα από τα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει από τα φορτηγά, καθώς μεταφέρονταν προς την εκτέλεση από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, στα δυτικά προάστια της Αθήνας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, ύστερα από ημέρες έντονων αντιδράσεων που προκάλεσε η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον Ντε Κρεν για την αγορά τους, αφού ο συλλέκτης τις απέσυρε από την πλατφόρμα. Τα αντίτυπα, τα οποία φέρεται να έχουν ληφθεί από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, συνιστούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», όπως επισημαίνεται στην ανακοίνωση.
Ελάχιστα γεγονότα στη συλλογική μνήμη μιας χώρας που υπέμεινε περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τόσο ισχυρή επιρροή. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – που θεωρούνται κορυφαία στιγμή της κομμουνιστικής αντίστασης κατά των ναζί – ενέπνευσαν μερικούς από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες δημιουργούς. Ποιητές, στιχουργοί, ζωγράφοι και κινηματογραφιστές έχουν αντλήσει έμπνευση από ένα επεισόδιο που έκτοτε έχει χαραχθεί βαθιά στη λαϊκή συνείδηση.
“Είναι άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις”, δήλωσε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του Κομμουνιστικού Κόμματος που ξεναγεί επισκέπτες στο Σκοπευτήριο και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης της Καισαριανής. “Τώρα γνωρίζουμε ότι στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια, αλλά υψώνοντας και τις γροθιές τους. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το αντιμετώπισαν ως τιμή”.
Οι εκτελέσεις σημειώθηκαν μερικούς μήνες πριν από την αποχώρηση των ηττημένων πλέον δυνάμεων του Χίτλερ από την Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερο από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα χρόνια αφότου ο Μπενίτο Μουσολίνι διέταξε την εισβολή στην Ελλάδα από την κατεχόμενη από τους Ιταλούς Αλβανία.»