Ο διαδικτυακός εκφοβισμός αποτελεί πλέον μια αόρατη, αλλά απόλυτα καταστροφική απειλή για την ψυχική υγεία των νέων. Με τα περιστατικά ψηφιακής κακοποίησης να αυξάνονται ραγδαία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να περάσει στην αντεπίθεση, παρουσιάζοντας ένα ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης. Στόχος είναι η δημιουργία ενός ασφαλούς ψηφιακού περιβάλλοντος, όπου η προστασία ανηλίκων στο διαδίκτυο μετατρέπεται από απλή ευχή σε αυστηρή νομοθετική και τεχνολογική πραγματικότητα. Κεντρικός πυλώνας αυτής της στρατηγικής; Μια νέα, πανευρωπαϊκή εφαρμογή που θα δώσει φωνή και άμεσα εργαλεία στα θύματα του cyberbullying.
Η «πανδημία» της ψηφιακής κακοποίησης και τα ανησυχητικά δεδομένα
Τα στατιστικά στοιχεία δεν αφήνουν κανένα απολύτως περιθώριο εφησυχασμού. Σύμφωνα με τα επίσημα δεδομένα, περίπου ένα στα έξι παιδιά ηλικίας 11 έως 15 ετών στην Ευρώπη δηλώνει ότι έχει πέσει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού, ενώ ένα στα οκτώ παραδέχεται ότι έχει ασκήσει το ίδιο κάποια μορφή παρενόχλησης. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Γκλεν Μικάλεφ, Ευρωπαίος Επίτροπος για τη Διαγενεακή Δικαιοσύνη και τη Νεολαία, η καταπολέμηση του συγκεκριμένου φαινομένου ισοδυναμεί με τη σωτηρία ανθρώπινων ζωών. Αντιμετωπίζοντας την κατάσταση ως μια πραγματική «πανδημία», η ΕΕ προχωρά στη συγκρότηση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού μετώπου απέναντι στην τοξικότητα των social media.
Η πίεση για λήψη δραστικών μέτρων προέρχεται απευθείας από την ίδια την κοινωνία. Πρόσφατη έρευνα του Ευρωβαρόμετρου αποκαλύπτει πως η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών θεωρεί επιτακτική την ανάγκη για κρατική παρέμβαση. Πιο συγκεκριμένα, το 93% των Ευρωπαίων ανησυχεί βαθύτατα για τις αρνητικές επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην ψυχική υγεία των παιδιών. Παράλληλα, το 92% ζητά ισχυρότερους μηχανισμούς περιορισμού της πρόσβασης σε ακατάλληλο περιεχόμενο και την άμεση καταπολέμηση της διαδικτυακής παρενόχλησης. Για τη διαμόρφωση του νέου σχεδίου δράσης, η Κομισιόν δεν στηρίχθηκε μόνο σε ψυχρούς αριθμούς, αλλά διεξήγαγε στοχευμένες διαβουλεύσεις με περισσότερα από 6.000 παιδιά, ακούγοντας προσεκτικά τις δικές τους εμπειρίες και ανησυχίες.
Το ψηφιακό «καταφύγιο»: Πώς λειτουργεί η νέα εφαρμογή καταγγελιών
Το πιο χειροπιαστό και άμεσα εφαρμόσιμο μέτρο του νέου πλαισίου αφορά την ανάπτυξη ενός mobile app, σχεδιασμένου αποκλειστικά για την καταγγελία περιστατικών cyberbullying. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναλαμβάνει τη δημιουργία του βασικού «σκελετού» της εφαρμογής, τον οποίο το κάθε κράτος-μέλος θα προσαρμόσει, θα μεταφράσει και θα συνδέσει απευθείας με τις εθνικές γραμμές υποστήριξης.
Η καινοτομία του νέου ψηφιακού εργαλείου έγκειται στην ευχρηστία αλλά κυρίως στην ασφάλεια που παρέχει. Ένα παιδί ή ένας έφηβος που υφίσταται διαδικτυακό bullying θα μπορεί όχι μόνο να ζητήσει άμεση ψυχολογική και καθοδηγητική βοήθεια, αλλά και να αποθηκεύσει με ασφάλεια ψηφιακά πειστήρια –όπως screenshots από απειλητικά μηνύματα, υβριστικά σχόλια ή εκβιαστικό οπτικοακουστικό υλικό– στέλνοντάς τα απρόσκοπτα στις αρμόδιες αρχές. Η ταχύτητα στην αναφορά και τη συγκέντρωση αποδείξεων κρίνεται καταλυτική για την ταυτοποίηση των δραστών και την άμεση διακοπή της κακοποιητικής συμπεριφοράς.
Νομοθεσία Ψηφιακών Υπηρεσιών (DSA) και ο κίνδυνος των Deepfakes
Η πρωτοβουλία των Βρυξελλών ενεργοποιεί το βαρύ “πυροβολικό” της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, με αιχμή του δόρατος την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) και την Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Επιπλέον, στο στόχαστρο μπαίνουν οι πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο μέσω της αναθεώρησης της Οδηγίας για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων, υποχρεώνοντας τους τεχνολογικούς κολοσσούς να εφαρμόσουν αποτελεσματικά φίλτρα.
Οι εταιρείες τεχνολογίας οφείλουν πλέον να λαμβάνουν πολύ πιο δραστικά μέτρα αποτροπής, όπως το να διασφαλίζουν ότι τα παιδιά μπορούν να μπλοκάρουν άμεσα επιθετικούς χρήστες και να μην προστίθενται σε ομαδικές συνομιλίες χωρίς τη συγκατάθεσή τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των “αξιόπιστων πηγών επισήμανσης” (trusted flaggers), οι οποίοι θα εντοπίζουν και θα κατεβάζουν τάχιστα παράνομο υλικό.
Ταυτόχρονα, η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και η δημιουργία κακόβουλων deepfakes για την παραγωγή εκβιαστικού υλικού απασχολεί έντονα τους νομοθέτες. Η πλήρης εφαρμογή του AI Act επιβάλλει αυστηρούς κανόνες σήμανσης στο περιεχόμενο που παράγεται αλγοριθμικά, απαγορεύοντας ρητά πρακτικές που παραπλανούν ή βλάπτουν ανηλίκους.
Παρά τις αυστηρές κανονιστικές ρυθμίσεις, η οριστική αντιμετώπιση του cyberbullying απαιτεί ριζική αλλαγή νοοτροπίας. Το σχέδιο δράσης επενδύει τεράστια προσπάθεια στην πρόληψη, προωθώντας τον ψηφιακό γραμματισμό από τις πρώτες σχολικές βαθμίδες. Η εκπαίδευση γύρω από την υπεύθυνη και με ενσυναίσθηση χρήση του διαδικτύου αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα.
Μέσα από το δίκτυο των Κέντρων Ασφαλούς Διαδικτύου (Safer Internet Centres), τα οποία εξυπηρέτησαν σχεδόν 48 εκατομμύρια Ευρωπαίους πολίτες το περασμένο έτος, και την πλατφόρμα Better Internet for Kids, θα παρέχονται συνεχώς νέοι πόροι. Στόχος είναι να δημιουργηθεί μια ανθεκτική κουλτούρα ψηφιακού σεβασμού, ώστε οι νέοι χρήστες να αναγνωρίζουν την παρενόχληση πριν καν αυτή κλιμακωθεί.
Τα παιδιά έχουν το απόλυτο δικαίωμα να πλοηγούνται στον ψηφιακό κόσμο με ασφάλεια, χωρίς τον διαρκή φόβο της ταπείνωσης. Όπως υπογράμμισε η Henna Virkkunen, Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Κομισιόν για την Τεχνολογική Κυριαρχία και την Ασφάλεια, το νέο αυτό πλαίσιο αποτελεί την αποφασιστική απάντηση απέναντι σε όσους εκμεταλλεύονται την ανωνυμία της οθόνης για να προκαλέσουν πόνο. Η ψηφιακή ασφάλεια παύει οριστικά να είναι ένα θεωρητικό ζητούμενο και μετατρέπεται σε μια ενορχηστρωμένη, πανευρωπαϊκή δράση. Οι κανόνες του παιχνιδιού στο διαδίκτυο αλλάζουν και η προστασία της νέας γενιάς μπαίνει (;) σε πρώτο πλάνο.