Κάθε Παρασκευή πρωί, σε μια φωτεινή αίθουσα στο Λίμερικ της Ιρλανδίας, η μουσικοθεραπεύτρια Κάθι ΜακΓκλιν υποδέχεται έναν κύκλο τραγουδιστών. Ξεκινούν με ασκήσεις αναπνοής, φωνητικές κλίμακες και χαλαρές διατάσεις. Στη συνέχεια, η κιθάρα δίνει τον τόνο και η ομάδα τραγουδά το You Are My Sunshine. Δεν πρόκειται όμως για μια συνηθισμένη χορωδία. Όλοι οι συμμετέχοντες έχουν κάτι κοινό: τη νόσο Πάρκινσον – είτε ως ασθενείς είτε ως φροντιστές.
Η χορωδία ονομάζεται εύστοχα «Parkinsongs» και αποτελεί παράδειγμα του πώς η μουσική μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά. Κάποιοι συμμετέχοντες παλεύουν με τρόμο στα χέρια, άλλοι με δυσκολίες στην αναπνοή ή προβλήματα φωνής. Το τραγούδι δεν θεραπεύει τη νόσο, αλλά βελτιώνει τη φωνητική ένταση, τον έλεγχο της αναπνοής και, κυρίως, την ποιότητα ζωής.
Η επιστημονική έρευνα επιβεβαιώνει ότι η μακροχρόνια ενασχόληση με τη μουσική μπορεί να ενισχύσει τη λειτουργία του εγκεφάλου. Ο νευροεπιστήμονας Λάρι Σέρμαν, καθηγητής στο Oregon Health and Science University, υποστηρίζει ότι η μουσική δημιουργεί ένα «απόθεμα νευρώνων» – περισσότερα κύτταρα και συνάψεις – το οποίο μπορεί να καθυστερήσει την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών νόσων. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος που έχει εκπαιδευτεί μουσικά διαθέτει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στη φθορά του χρόνου.
Μελέτες δείχνουν ότι το τραγούδι βοηθά άτομα με Πάρκινσον να βελτιώσουν όχι μόνο τη φωνή τους αλλά και κινητικά συμπτώματα. Σε περιπτώσεις άνοιας, η μουσική φαίνεται να ενισχύει τη γνωστική λειτουργία και την επεισοδιακή μνήμη – την ικανότητα δηλαδή να θυμόμαστε πρόσωπα, ιστορίες και γεγονότα. Εντυπωσιακό είναι ότι η μουσική μνήμη φαίνεται να αποθηκεύεται σε εγκεφαλικές περιοχές που παραμένουν σχετικά άθικτες ακόμη και στην εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ.
Η μουσικοθεραπεύτρια Γκρέις Μέντοους θυμάται μια γυναίκα με άνοια που, κατά τη διάρκεια μιας μουσικής εκδήλωσης, σηκώθηκε ξαφνικά και άρχισε να χορεύει – για πρώτη φορά χωρίς βοήθεια. Οι φροντιστές της έμειναν άφωνοι. Η μουσική είχε ενεργοποιήσει κάτι που έμοιαζε χαμένο. «Δεν ανακαλείς απλώς λέξεις, αλλά ένα συναίσθημα», λένε συχνά οι θεραπευτές.
Οι ακριβείς μηχανισμοί μέσω των οποίων λειτουργεί η μουσικοθεραπεία δεν είναι πλήρως κατανοητοί. Στη νόσο Πάρκινσον, η μουσική χρησιμοποιείται κυρίως για την ενίσχυση της κινητικότητας και της φωνής. Στην άνοια, φαίνεται να δρα μέσω διατήρησης μνημονικών δικτύων. Οι διαφορές στα αποτελέσματα οφείλονται πιθανόν στις διαφορετικές παθολογίες των ασθενειών. Αν οι παρεμβάσεις που στοχεύουν στη γνωστική ενίσχυση ξεκινήσουν αργά, όταν η έκπτωση είναι ήδη προχωρημένη, τα αποτελέσματα ενδέχεται να είναι περιορισμένα.
Πέρα όμως από τη θεραπευτική διάσταση, η μουσική επηρεάζει βαθιά και υγιείς εγκεφάλους. Η συστηματική εκπαίδευση στη μουσική έχει συσχετιστεί με αυξημένη νευροπλαστικότητα – την ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνάψεις. Καθώς μεγαλώνουμε και η γνωστική μας λειτουργία σταδιακά μειώνεται, αυτές οι ιδιότητες λειτουργούν προστατευτικά.
Ακόμη και άτομα που έχουν χάσει τη λεκτική τους ικανότητα μπορούν να ανταποκριθούν στη μουσική. Αυτό συμβαίνει επειδή η μουσική ενεργοποιεί εκτεταμένα δίκτυα στον εγκέφαλο, διασχίζοντας περιοχές που σχετίζονται με τη μνήμη, το συναίσθημα, την κίνηση και την ανταμοιβή.
Τα οφέλη δεν περιορίζονται στους ηλικιωμένους. Πρόσφατη έρευνα της Άννα Ζαμοράνο στο Πανεπιστήμιο του Άαρχους στη Δανία έδειξε ότι οι μουσικοί βιώνουν λιγότερο σωματικό πόνο σε σύγκριση με μη μουσικούς, όταν εκτίθενται σε ελεγχόμενο επώδυνο ερέθισμα. Όσο περισσότερες ώρες εξάσκησης είχε κάποιος, τόσο μικρότερη ήταν η αντίληψη του πόνου. Μια πιθανή εξήγηση σχετίζεται με τον μηχανισμό ανταμοιβής: όταν οι μουσικοί επιμένουν σε δύσκολα κομμάτια, ο εγκέφαλος ενδέχεται να «χαμηλώνει» τα σήματα πόνου προσδοκώντας την ικανοποίηση της επίτευξης.
Η μουσική, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια μορφή τέχνης ή ψυχαγωγίας. Είναι μια πρακτική που «γυμνάζει» τον εγκέφαλο, ενισχύει τη μνήμη, βελτιώνει την κίνηση, ρυθμίζει το συναίσθημα και ακόμη μεταβάλλει την αντίληψη του πόνου. Από τις χορωδίες ατόμων με Πάρκινσον μέχρι τους επαγγελματίες μουσικούς, το κοινό νήμα είναι η ενεργοποίηση ενός πολύπλοκου, πολυεπίπεδου νευρωνικού δικτύου.
Ίσως τελικά το μυστικό της μουσικής να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο ότι δεν ανακαλεί μόνο λέξεις ή νότες, αλλά εμπειρίες και συναισθήματα, αναφέρει το BBC. Και αυτό το αποτύπωμα, βαθιά χαραγμένο στον εγκέφαλο, μπορεί να μας συνοδεύει σε όλη τη ζωή.