Ένα από τα σημαντικότερα κλιματικά φαινόμενα της Γης, το Ελ Νίνιο, με επιπτώσεις που εκτείνονται πολύ πέρα από τον Ειρηνικό Ωκεανό, ενδέχεται να εμφανιστεί ακόμη πιο ενισχυμένο το επόμενο διάστημα.
Το ισχυρό φυσικό καιρικό μοτίβο, το οποίο αυξάνει τις παγκόσμιες θερμοκρασίες και επιδεινώνει ορισμένες βροχοπτώσεις, έχει 80% πιθανότητα να σχηματιστεί πριν από τον Σεπτέμβριο και 90% πιθανότητα πριν από τον Νοέμβριο, όπως δήλωσε ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO). Ο κύκλος του περιλαμβάνει τρεις φάσεις. Τη θερμή φάση, γνωστή ως Ελ Νίνιο, την ψυχρή φάση, που ονομάζεται Λα Νίνια, και μια πιο ουδέτερη κατάσταση.
Την άνοιξη του 2026 στο βόρειο ημισφαίριο επικρατούσαν ουδέτερες συνθήκες έπειτα από μια σχετικά ήπια περίοδο Λα Νίνια. Ωστόσο, τα τελευταία κλιματικά μοντέλα δείχνουν ότι μέσα στους επόμενους μήνες είναι πολύ πιθανό να αναπτυχθεί νέο κύμα Ελ Νίνιο. Ορισμένοι επιστήμονες μάλιστα εκτιμούν ότι θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα ιδιαίτερα ισχυρό επεισόδιο, ένα λεγόμενο «σούπερ Ελ Νίνιο», προς το τέλος του έτους, σύμφωνα με ανάλυση στο The Conversation.
Η προέλευση του φαινομένου είναι γνωστή. Οι Περουβιανοί ψαράδες του 19ου αιώνα παρατήρησαν ότι κατά διαστήματα τα νερά ήταν θερμότερα στις ακτές του Περού, του Ισημερινού και της βόρειας Χιλής, ενώ τα νερά της περιοχής ήταν συνήθως ψυχρά. Επειδή το φαινόμενο παρουσιαζόταν συχνά την περίοδο των Χριστουγέννων, το ονόμασαν «Ελ Νίνιο», δηλαδή «Το Παιδί» με αναφορά στο Θείο Βρέφος.
Υπό φυσιολογικές συνθήκες, οι δυτικές ακτές της Νότιας Αμερικής επηρεάζονται από το ψυχρό ρεύμα Χούμπολντ, το οποίο μεταφέρει τα κρύα νερά από τα νότια προς τον Ισημερινό. Παράλληλα, η άνοδος ψυχρών υδάτων από τα μεγάλα βάθη συμβάλλει στη διατήρηση χαμηλών θερμοκρασιών στην επιφάνεια της θάλασσας.
Η επίδραση αυτών των ωκεάνιων διεργασιών είναι εντυπωσιακή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν η χιλιανή πόλη Αντοφαγάστα και το Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας, οι οποίες βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος. Παρ’ όλα αυτά, η μέση θερμοκρασία της θάλασσας στην Αντοφαγάστα κυμαίνεται γύρω στους 18 βαθμούς Κελσίου, ενώ στο Ρίο ξεπερνά τους 24 βαθμούς.
Μεταβολή της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό μεταξύ Φεβρουαρίου και Μαΐου 2026 Πηγή: NOAA
Για τους αλιείς του Περού, η έλευση του Ελ Νίνιο είχε πάντοτε σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Τα θερμότερα νερά οδηγούσαν στην απομάκρυνση της αντσοβέτας, ενός ψαριού που αφθονεί σε ψυχρά και πλούσια σε πλαγκτόν νερά και αποτελεί βασικό στήριγμα της τοπικής αλιείας.
Τη δεκαετία του 1920 ο Βρετανός φυσικός και κλιματολόγος Γκίλμπερτ Γουόκερ εντόπισε μια αξιοσημείωτη σύνδεση ανάμεσα σε απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη. Αναλύοντας στοιχεία ατμοσφαιρικής πίεσης, διαπίστωσε ότι όταν οι πιέσεις αυξάνονταν στον ανατολικό Ειρηνικό κοντά στη Νότια Αμερική, μειώνονταν στην περιοχή της Βόρειας Αυστραλίας και της Ινδονησίας και αντίστροφα.
Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε στη διατύπωση της θεωρίας της «Νότιας Ταλάντωσης», μιας μεγάλης κλίμακας ατμοσφαιρικής διακύμανσης που συνδέει περιοχές οι οποίες απέχουν χιλιάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους.
Αρκετές δεκαετίες αργότερα, ο μετεωρολόγος Jacob Bjerknes απέδειξε ότι το Ελ Νίνιο και η Νότια Ταλάντωση αποτελούν δύο όψεις του ίδιου φαινομένου. Έδειξε ότι η θέρμανση των νερών στον τροπικό Ειρηνικό συνδέεται άμεσα με τις μεταβολές της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας και των ανέμων.
Όταν εξασθενούν οι αληγείς άνεμοι που φυσούν συνήθως από τη Νότια Αμερική προς την Αυστραλία και την Ινδονησία, τα θερμά επιφανειακά νερά του Ειρηνικού μετακινούνται προς τα ανατολικά. Έτσι δημιουργούνται οι συνθήκες που χαρακτηρίζουν το Ελ Νίνιο.
Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε στη σημερινή ονομασία του φαινομένου: El Niño–Southern Oscillation ή ENSO, δηλαδή Ελ Νίνιο – Νότια Ταλάντωση.
Χάρτης θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας, με θερμοκρασίες πάνω από τον μέσο όρο να απεικονίζονται με κόκκινο και κάτω από τον μέσο όρο με μπλε. Πηγή: NOAA
Το ισχυρότερο Ελ Νίνιο του 20ού αιώνα καταγράφηκε το 1982-1983 και συνδέθηκε με ακραία καιρικά φαινόμενα σε πολλές περιοχές του κόσμου. Προκάλεσε εκτεταμένες πλημμύρες στις ακτές του Ειρηνικού και σε τμήματα των νότιων Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ ταυτόχρονα συνέβαλε σε έντονες ξηρασίες στη βορειοανατολική Βραζιλία και την Ινδονησία.
Την ίδια περίοδο παρατηρήθηκαν και ασυνήθιστα ήπιοι χειμώνες σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης, της Ασίας και της Βόρειας Αμερικής.
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν επίσης ότι ο κύκλος του ENSO δεν περιορίζεται μόνο στη θερμή φάση. Κατά διαστήματα εμφανίζεται και η αντίθετη κατάσταση, κατά την οποία οι θερμοκρασίες των νερών στον τροπικό Ειρηνικό πέφτουν κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα. Η φάση αυτή ονομάστηκε Λα Νίνια.
Σε γενικές γραμμές, το Ελ Νίνιο συνδέεται με θερμότερα νερά και μεγαλύτερη ατμοσφαιρική αστάθεια, ενώ η Λα Νίνια χαρακτηρίζεται από ψυχρότερα νερά και πιο σταθερές καιρικές συνθήκες στις ακτές της δυτικής Νότιας Αμερικής.
Ένα ακόμη εξαιρετικά ισχυρό επεισόδιο Ελ Νίνιο εκδηλώθηκε το 1997-1998, προκαλώντας σοβαρές πλημμύρες στην Καλιφόρνια και σε άλλες περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών.
Εάν επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις για ένα πολύ ισχυρό Ελ Νίνιο, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η μέση θερμοκρασία του πλανήτη θα μπορούσε να αυξηθεί πάνω από τα επίπεδα που αναμένονται λόγω της κλιματικής κρίσης.
Παράλληλα, αναμένονται έντονες βροχοπτώσεις και πλημμυρικά φαινόμενα σε χώρες των Άνδεων, όπως το Περού και η Χιλή, καθώς και σε περιοχές της Ανατολικής Αφρικής, της Αργεντινής και των νότιων Ηνωμένων Πολιτειών.
Αντίθετα, περιοχές της Νοτιοανατολικής Ασίας, της Αυστραλίας και της βορειοανατολικής Βραζιλίας ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπες με παρατεταμένες ξηρασίες και σημαντικές ελλείψεις νερού.
Στη λεκάνη της Μεσογείου, οι επιδράσεις του κύκλου Ελ Νίνιο – Λα Νίνια εμφανίζονται συνήθως πιο εξασθενημένες εξαιτίας των ιδιαίτερων γεωγραφικών χαρακτηριστικών της περιοχής. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια πολύ ισχυρών επεισοδίων Ελ Νίνιο είναι πιθανό να καταγραφούν υψηλότερες θερμοκρασίες από τις φυσιολογικές, ενώ παράλληλα υπάρχει αυξημένη πιθανότητα ακραίων βροχοπτώσεων.
Αυτό που κάποτε θεωρούνταν ένα τοπικό φαινόμενο των αλιευτικών περιοχών του Περού έχει πλέον αναγνωριστεί ως ένα σύνθετο παγκόσμιο σύστημα αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον ωκεανό και την ατμόσφαιρα. Οι επιπτώσεις του γίνονται αισθητές σε ολόκληρο τον πλανήτη και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν καταστροφικές συνέπειες χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την περιοχή όπου γεννιέται το φαινόμενο.