Οι εικόνες των τελευταίων ημερών από το Ιράν με διαδηλώσεις, συγκρούσεις με τις δυνάμεις καταστολής και εκατοντάδες -ή και χιλιάδες, σύμφωνα με αμερικανικές και βρετανικές οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων- νεκρούς πολίτες δεν αποτελούν μια ακόμη «στιγμιαία έκρηξη» κοινωνικής δυσαρέσκειας εναντίον ενός ανελεύθερου θεοκρατικού καθεστώτος.
Ούτε τις βλέπουμε για πρώτη φορά. Από τα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση του Χομεϊνί το 1979, το καθεστώς των μουλάδων αντιμετώπισε εσωτερικές αντιδράσεις.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αριστερές, φιλελεύθερες και κοσμικές δυνάμεις, πολλές εκ των οποίων είχαν συμβάλει στην πτώση του Σάχη, εκκαθαρίστηκαν με μαζικές συλλήψεις και εκτελέσεις.
Το μήνυμα ήταν σαφές. Η εξουσία δεν θα ήταν προϊόν συναίνεσης, αλλά μονοπώλιο της θεοκρατίας, που επιβάλλεται με ιδεολογικό έλεγχο, καταστολή και φόβο.
Οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999, με αφορμή το κλείσιμο μεταρρυθμιστικής εφημερίδας, ανέδειξαν τη ρήξη μεταξύ μιας νεανικής κοινωνίας και ενός γερασμένου πολιτικού συστήματος.
Το 2009, το Πράσινο Κίνημα αμφισβήτησε ανοιχτά τη νομιμότητα των εκλογών και την επανεκλογή Αχμαντινετζάντ. Παρέμεινε, όμως, εγκλωβισμένο στη λογική της «διόρθωσης» του συστήματος.
Ακολούθησαν οι κοινωνικές εξεγέρσεις του 2017–18 και του 2019, με καθαρά οικονομικά και ταξικά χαρακτηριστικά, οι οποίες πνίγηκαν στο αίμα.
Το 2022, η δολοφονία της 22χρονης Μαχσά Αμίνι, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, λειτούργησε επίσης ως καταλύτης για μια νέα φάση αμφισβήτησης.
Η τωρινή, πέμπτη κατά σειρά εξέγερση από το 2009, φαίνεται, ωστόσο, να διαφέρει από τις προηγούμενες. Διότι θέτει, ίσως για πρώτη φορά τόσο καθαρά, το ερώτημα της ίδιας της επιβίωσης της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Οι εξεγερμένοι, αν και στην αρχή διαμαρτύρονταν για την αύξηση των τιμών, δεν ζητούν πλέον μεταρρυθμίσεις. Επιδιώκουν τη ρήξη μ΄ ένα από τα πλέον ανθεκτικά καθεστώτα στον κόσμο.
Τα συνθήματα δεν αφορούν τη μαντίλα, τις τιμές, ή τις εκλογές, αλλά τον ίδιο τον πυρήνα της εξουσίας: τον Ανώτατο Ηγέτη και το θεοκρατικό κράτος.
Πρόκειται δηλαδή για μια εξέγερση υπαρξιακή για το καθεστώς των μουλάδων.
Η κοινωνική της σύνθεση είναι ευρύτερη από ποτέ. Γυναίκες, νέοι, εργάτες, εθνοτικές και θρησκευτικές μειονότητες, δεν φοβούνται την κατάρρευση ενός συστήματος που θεωρούν ήδη χρεοκοπημένο. Και οργανώνονται, παρά τη λογοκρισία και το τετραήμερο black out του διαδικτύου, χάρη στη ψηφιακή διάχυση των πληροφοριών.
Παρόλα αυτά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η εξέγερση αυτή θα οδηγήσει σε μια πολιτική αλλαγή.
Όχι μόνο γιατί η αντίδραση του θεοκρατικού καθεστώτος είναι βίαιη και μαζική, οδηγώντας σε δεκάδες εκτελέσεις με συνοπτικές διαδικασίες και πρόσχημα ότι πρόκειται για «πράκτορες του εχθρού».
Αλλά για άλλους δύο εξίσου σοβαρούς λόγους.
Ο πρώτος αφορά στην ηγεσία των εξεγερμένων. Στο εσωτερικό του Ιράν, αυτή είναι κατακερματισμένη, άτυπη και υπό διαρκή απειλή. Στο εξωτερικό, είναι ελεύθερη, αλλά βαθιά διχασμένη.
Από τη μια πλευρά βρίσκονται μοναρχικοί γύρω από τον Ρεζά Παχλαβί, τον εξόριστο γιο του τελευταίου σάχη, ο οποίος, σύμφωνα με το Axios, συναντήθηκε μυστικά το περασμένο Σαββατοκύριακο με τον ειδικό απεσταλμένο του Λευκού Οίκου, Στιβ Γουίτκοφ.
Ο Παχλαβί ζητά από τον Τραμπ να βομβαρδίσει ξανά το Ιράν, αλλά παραμένει άγνωστο εάν και σε ποιο βαθμό μπορεί να λειτουργήσει ως ενοποιητικό σημείο αναφοράς για τους διαδηλωτές.
Και από την άλλη δρουν διάφορες οργανώσεις, όπως οι Μουτζαχεντίν του Λαού και δίκτυα της διασποράς, τα οποία, όμως, έχουν περιορισμένη κοινωνική νομιμοποίηση και πολιτική δύναμη.
Κοντολογίς, ο κοινός παρονομαστής της ιρανικής αντιπολίτευσης είναι η απουσία ενός πειστικού, ενωτικού σχεδίου για την «επόμενη μέρα».
Η ιρανική αντιπολίτευση φαίνεται να έχει αποφασίσει τι δεν θέλει. Το αν και πότε θα μπορέσει να συμφωνήσει στο τι θέλει να οικοδομήσει, παραμένει το ανοιχτό και καθοριστικό ερώτημα.
Ο δεύτερος λόγος, εξαιτίας του οποίου το μέλλον της εξέγερσης δεν είναι ορατό, αφορά στις αντιδράσεις ενός άλλου τμήματος της ιρανικής κοινωνίας και στη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών.
Κανείς δεν αμφισβητεί το μέγεθος των διαδηλώσεων διαμαρτυρίας εναντίον του θεοκρατικού καθεστώτος. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να παραβλέψει και τον όγκο των φιλοκυβερνητικών διαδηλώσεων που διοργανώθηκαν από τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Γεγονός που δείχνει ότι το θεοκρατικό καθεστώς εξακολουθεί να διατηρεί ισχυρά κοινωνικά ερείσματα μεταξύ των 90 εκατομμυρίων Ιρανών, ανεξαρτήτως από τους λόγους που προκαλούν αυτή τη στήριξη.
Πέραν τούτου, όπως φαίνεται προς το παρόν τουλάχιστον, δεν έχουν εκδηλωθεί σημεία ρήξης, ή έστω διαφοροποίησης από τη «σκληρή γραμμή» στους κόλπους της ιρανικής ηγεσίας.
Κανένας διεθνής ειδησεογραφικός οργανισμός, ούτε και κάποιος προπαγανδιστικός μηχανισμός δεν αποκάλυψε ότι ο τάδε ή ο δείνα υπουργός είναι αντίθετος στη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων. Πράγμα που σημαίνει ότι το καθεστώς παραμένει συμπαγές.
Και εδώ υπεισέρχονται οι διεθνείς πιέσεις.
Οι κυρώσεις που δέχεται το Ιράν εδώ και δεκαετίες έχουν πλήξει την οικονομία του. Και οι βομβαρδισμοί που διέταξε ο Τραμπ το 2025, με τις ευλογίες του Ισραήλ, έχουν αναστείλει το πυρηνικό του πρόγραμμα.
Όπως πρέπει να θεωρείται βέβαιο, αν κρίνουμε από τα γεγονότα της πλατείας Μαϊντάν στην Ουκρανία και τον ρόλο ξένων μυστικών υπηρεσιών σε αυτά, αλλά και στο παρελθόν (σχέδιο Κόνδωρ) σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, ότι ξένοι πράκτορες σίγουρα δρουν σε ιρανικό έδαφος με σκοπό να «υποστηρίξουν» τις διαδηλώσεις.
Άλλωστε, η CIA έχει ανοικτούς λογαριασμούς με το Ιράν. Το πραξικόπημα του 1953, που προκάλεσε τη βίαιη ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου ιρανού πρωθυπουργού, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, είχε οργανωθεί από αυτήν και την MI6.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει, όπως ισχυρίζεται το θεοκρατικό καθεστώς, ότι η εξέγερση υποκινείται από ξένες δυνάμεις.
Και το ερώτημα είναι πώς θα αντιδράσει ο Τραμπ, που αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο βομβαρδισμού στρατιωτικών και πολιτικών υποδομών, ή και μιας στρατιωτικής επιχείρησης τύπου Βενεζουέλας.
Μόνον που ο αγιατολάχ Χαμενεϊ δεν είναι Μαδούρο. Και έχει πολύ πιο κοντά του τους Ρώσους και τους Κινέζους. Ήδη οι Ρώσοι, σύμφωνα με δημοσιεύματα, πρόσφεραν τεχνική βοήθεια για να εντοπιστούν και εξουδετερωθούν οι δορυφορικές συσκευές Starlink που είχε διαθέσει σε «ξένους σαμποτέρ» ο Έλον Μασκ. Και το κινεζικό Πολεμικό Ναυτικό πραγματοποιεί αυτές τις μέρες κοινά γυμνάσια με το ιρανικό στον Περσικό Κόλπο.
Μια ενδεχόμενη πτώση του καθεστώτος των μουλάδων θα ενοχλήσει αναμφισβήτητα Μόσχα και Πεκίνο. Αλλά και η Τεχεράνη προειδοποίησε τις Ηνωμένες Πολιτείες να μην επιχειρήσουν μια «τυχοδιωκτική ενέργεια», διότι αλλιώς «όλες οι αμερικανικές βάσεις, τα επιχειρηματικά συμφέροντα και οι δυνάμεις σε ολόκληρη την περιοχή θα αποτελέσουν νόμιμους στόχους μας και θα εξαλειφθούν».
Το Ιράν βρίσκεται έτσι παγιδευμένο ανάμεσα σε τρεις δυνάμεις: ένα καθεστώς που δεν μεταρρυθμίζεται, μια κοινωνία που δεν υποχωρεί και ένα διεθνές περιβάλλον που δεν ενδιαφέρεται για τη δημοκρατία παρά μόνο για γεωστρατηγικές ισορροπίες.
Σε αυτό το τρίγωνο δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις, ούτε «καλοί σωτήρες».
Ποιος συνεπώς θα βοηθήσει χωρίς αντάλλαγμα τους ιρανούς εξεγερμένους;
Ο Παύλος Νεράντζης είναι δημοσιογράφος και παραγωγός ντοκιμαντέρ, διδάκτωρ του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και συγγραφέας του βιβλίου «Η Αλήθεια βομβαρδίζεται. Τα ΜΜΕ και ο Πόλεμος με το βλέμμα ενός πολεμικού ανταποκριτή. Από τον 19ο έως τον 21ο αιώνα», εκδ. Παπαζήση.