«Δεν θα ξαναπάρω τρίτη λυκείου» λέει στο tvxs ένας καθηγητής περιγράφοντας πόσο βασανιστικά περνούν οι ώρες στα τμήματα όπου αγνοείται συστηματικά γιατί οι μαθητές τα παιδιά «δίνουν βάση μόνο στο φροντιστήριο». «Στη μέση της χρονιάς άρχισα να κάνω κρίσεις πανικού. Κουράστηκα και νιώθω ότι δεν θα καταφέρω να βγάλω το τόσο απαιτητικό πρόγραμμα» λέει από τη μεριά της μαθήτρια Γ’ λυκείου εμφανώς καταβεβλημένη.
Όσο για τους γονείς, περιγράφουν πόσες θυσίες κάνουν για να πληρώσουν τα φροντιστήρια των παιδιών και τα άκρα στα οποία φτάνει η ένταση στις οικογένειες που έχουν γίνει λάστιχο για να εξυπηρετούν τα παιδιά που δεν αισθάνονται καθόλου ότι αποκομίζουν κάποιου είδους γνώση.
Θα περιορίσει το «Εθνικό Απολυτήριο» που ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός, το βάσανο αυτό; Ο Κ. Μητσοτάκης ήταν σαφής: οι πανελλαδικές δεν καταργούνται. Από την άλλη, η προσμέτρηση της βαθμολογίας του απολυτηρίου των μαθητών από την Α’ έως την Γ’ λυκείου, ένα πράγμα υπόσχεται: περισσότερα φροντιστήρια.
«Οι Πανελλήνιες δεν αξιολογούν πραγματικά τους νέους. Τους δοκιμάζουν» λέει η Ε. καθηγήτρια πανεπιστημίου στη Βρετανία. «Και μια κοινωνία που επιμένει να δοκιμάζει τους νέους της αντί να τους εκπαιδεύει, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί αντιμέτωπη με τα όριά της. Στην Ελλάδα συμβαίνει ήδη αυτό εδώ και χρόνια, ωστόσο καμία κυβέρνηση δεν έκανε το αυτονόητο: να σπάσει το απόστημα και να θέσει τις βάσεις έστω μακροπρόθεσμα για ένα πιο δημιουργικό και ουσιαστικό σύστημα εισαγωγής».
Περιγράφει από τη μεριά της πως η ίδια για το ελληνικό σύστημα ήταν πάντα μια μαθήτρια που φλέρταρε με το να μείνει στην ίδια τάξη. «Πήγα στο εξωτερικό και άνθισα. Ποτέ δεν πίστευα ότι θα γινόμουν καθηγήτρια σε πανεπιστήμιο. Όπως κάθε δημιουργικό παιδί αντιδρούσα στην αποστήθιση και δεν έδωσα καν εξετάσεις».
Παρά το γεγονός ότι είναι γνωστό πως το σύστημα αυτό δεν επιβραβεύει τα παιδιά που αγαπούν τη γνώση αλλά εκείνα που μπορούν να προσαρμοστούν σε συνθήκες αποστήθισης, στέρησης και πειθαρχίας, οι πανελλήνιες συνεχίζουν να αποτελούν μονόδρομο για τις κυβερνήσεις, για λόγους που δεν αφορούν ούτε τη γνώση, ούτε τη μάθηση, ούτε τα παιδιά.
«Η επιμονή σε αυτό το σύστημα δεν οφείλεται στην αποτελεσματικότητά του. Οφείλεται στην ευκολία του ως διοικητικού μηχανισμού και στη βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι η εκπαίδευση είναι φίλτρο αποκλεισμού και όχι κοινωνικό δικαίωμα» λέει καθηγήτρια λυκείου στο tvxs, η οποία παραδέχεται πως ένας από τους γρίφους που δεν μπορούν να λύσουν οι κυβερνήσεις είναι τι θα γίνει με τους χιλιάδες εκπαιδευτικούς φροντιστηρίων που θα μείνουν άνεργοι αν καταργηθούν οι πανελλαδικές.
«Πρόκειται για ένα σύστημα που παράγει πειθαρχημένους υποψηφίους, όχι κριτικά σκεπτόμενους φοιτητές, ανταμείβει την αντοχή στο άγχος, όχι την κατανόηση, κανονικοποιεί την ψυχική εξουθένωση και την ονομάζει δοκιμασία ενηλικίωσης. Τα παιδιά δεν θυμούνται τίποτα από όλα όσα κόπτονται να μάθουν για να μπουν στο πανεπιστήμιο μετά από λίγο καιρό».
Σε μια εποχή που η Ευρώπη μιλά για διά βίου μάθηση, ευελιξία και κοινωνική ένταξη, οι Πανελλήνιες θυμίζουν κρατικό θεσμό απαρχαιωμένο, σχεδιασμένο για μια κοινωνία πολύ πιο κλειστή, με αυστηρή ιεράρχηση. Πως το βιώνουν τα παιδιά;
«Μας οδηγούν στο να μισήσουμε τη γνώση. Από την Α’ λυκείου ξεκινάει το στρες. Τι θα κάνω; Θα περάσω; Αν δεν περάσω χάθηκα. Όλοι νιώθουμε ότι κρίνονται τα πάντα από αυτή τι στιγμή» λέει ο Κ. μαθητής λυκείου.
«Δεν έχουμε μια ώρα να χαλαρώσουμε. Σάββατο και Κυριακή γράφουμε διαγωνίσματα και τις καθημερινές πήζουμε. Εγώ διαβάσω σε νορμάλ πλαίσιο…αλλά διαβάζω. Αν με ρωτήσετε τώρα, δεν ξέρω τι θυμάμαι και τι όχι».
Η Α. μαθήτρια Γ’ λυκείου χαρακτηρίζει το σύστημα «απάνθρωπο και γερασμένο». Μιλάω με φίλους μου σε άλλες χώρες και δεν τα πιστεύουν αυτά που τους λέω. Ότι πρέπει δηλαδή να αποστηθίσω λέξη λέξη το κείμενο.
Σε καμία χώρα δεν υπάρχει ιδανικό σύστημα εισαγωγής στην ανώτατη εκπαίδευση, ωστόσο στην Ελλάδα όλο το εκπαιδευτικό σύστημα είναι δομημένο γύρω από μία στιγμή που καθορίζει το μέλλον των παιδιών επιφορτίζοντας τα με ένα αχρείαστο και συχνά επικίνδυνο για την υγεία στρες, το οποίο αρχίζουν να βιώνουν κάποιοι ήδη από την Α’ λυκείου.
Στη Γαλλία, το απολυτήριο Λυκείου (Baccalauréat) αποτελεί το βασικό εισιτήριο για την ανώτατη εκπαίδευση, με την πλειονότητα των δημόσιων πανεπιστημίων να έχει ανοικτή πρόσβαση. Οι ανταγωνιστικές διαδικασίες περιορίζονται σε ειδικά ιδρύματα (Grandes Écoles) τα οποία ακολουθούν πολυετείς διαδικασίες αξιολόγησης.
Στη Γερμανία, οι δημοφιλείς σχολές όπως η Ιατρική έχουν αναμονή (έως και 3 χρόνια) αλλά και κοινωνικά κριτήρια τα οποία προσμετρώνται, καθώς το σύστημα τους είναι περισσότερο οργανωμένο με βάση την αγορά εργασίας. Στην Ιταλία, είναι επίσης ελεύθερη η πρόσβαση στα δημόσια πανεπιστήμια με εξαίρεση κάποιες σχολές (Ιατρική, Αρχιτεκτονική, Πολυτεχνείο) όπου υπάρχουν εξετάσεις.
Στην Ισπανία η εισαγωγή καθορίζεται από ένα μικτό σύστημα βαθμολογίας και εξετάσεων. Στην Ολλανδία τα πανεπιστήμια δέχονται φοιτητές με βάση το πορτφόλιο τους, συνεντεύξεις και άλλους τρόπους αξιολόγησης. Στη Σουηδία και την Φινλανδία υπάρχουν τεστ δεξιοτήτων τα οποία σε συνδυασμό με τον βαθμό του απολυτηρίου κατευθύνουν τα παιδιά σε πανεπιστήμιο που τους ταιριάζει ενώ οι ανώτατες σχολές δέχονται φοιτητές μέχρι 40 ετών.
Ο κ. Μητσοτάκης τόνισε ρητά για άλλη μια φορά ότι “δεν υπάρχει συζήτηση για κατάργηση των Πανελληνίων εξετάσεων αυτή τη στιγμή” και χαρακτήρισε το τρέχον σύστημα ως «ένα αδιάβλητο σύστημα» το οποίο δεν προτίθεται να εγκαταλείψει άμεσα. Δεν έλεγε τα ίδια όμως το 2017 όταν ασκούσε κριτική στον υπ. Παιδείας του ΣΥΡΙΖΑ Κ. Γιαβρόγλου λέγοντας πως «…μαθητές και οι γονείς παρακολουθούν άφωνοι μία άσχετη κυβέρνηση να παίζει επικοινωνιακά παιχνίδια στις πλάτες της νέας γενιάς» κατηγορώντας την κυβέρνηση πως προτείνει ένα σχέδιο που, το οποίο σε πρώτη ανάγνωση, όπως είπε, εντείνει την κόπωση και την αγωνία των παιδιών και αυξάνει, αντί να μειώνει, την οικονομική επιβάρυνση των οικογενειών».
Γιατί ένας πρωθυπουργός αναγκάζεται να πει εμφατικά και μέσω της ΔΕΘ και να το επαναλάβει εμφατικά με αφορμή το «εθνικό απολυτήριο» ότι δεν θα καταργηθούν οι πανελλήνιες; Γιατί το μήνυμα πρέπει να φτάσει στις στρατιές εκπαιδευτικών οι οποίοι ζουν από το προβληματικό σύστημα η κατάργηση του οποίου θα τους έβγαζε από τη μία μέρα στην άλλη σε ανεργία όπως τονίζουν πολλοί εκπαιδευτικοί. «Αυτό θα το έλυνε μια διακομματική συμφωνία για αλλαγή σε βάθος δεκαετίας» λέει εκπαιδευτικός στο tvxs.
Σήμερα που η αξιολόγηση των μαθητών έχει χτυπήσει κόκκινο αφού τα φροντιστήρια ξεκινούν από το δημοτικό σχολείο προκειμένου να διεκδικήσουν τα παιδιά μια θέση σε πειραματικό ή πρότυπο σχολείο, το σύστημα παραπαιδείας διευρύνεται. «Ειδικά με το εθνικό απολυτήριο, τα φροντιστήρια θα κάνουν χρυσές δουλειές. Γιατί σήμερα υπάρχουν παιδιά που επιλέγουν να πάνε φροντιστήριο μόνο στη Γ’ λυκείου. Αν προσμετρηθεί όμως και ο βαθμός απολυτηρίου των τριών τάξεων, θα ξεκινούν με το τέλος της Γ γυμνασίου».
Στην Ελλάδα του 2026, επικρατεί ακόμα το καθεστώς της βαθμοθηρίας, της φροντιστηριακής εξάρτησης, της τυποποίησης, της αποστήθισης, του άγχους και όχι της δημιουργικής μάθησης. Για αυτούς και άλλους λόγους επικρατεί ο όρος «η φάμπρικα των πανελληνίων» που όχι απλά δεν μας τιμά, αλλά υποτιμά την έννοια της εκπαίδευσης στη συνείδηση των παιδιών. Αυτό όμως, δεν μοιάζει να αφορά την κεντρική εξουσία διαχρονικά.