Η φύση τρελάθηκε; Οι συχνά απόκοσμες εικόνες στα δελτία των τηλεοπτικών καναλιών από τις καταστροφές που προκαλούνται στη χώρα μας από τα αλλεπάλληλα, πρωτοφανή σε ένταση και πυκνότητα κύματα κακοκαιριών, τον τελευταίο καιρό, είναι στην ημερήσια διάταξη και σοκάρουν. Δύο πράγματα ξεχωρίζουν: οι πρωτοφανείς σε αριθμό, συχνότητα και έκταση κατολισθήσεις και η εικόνα της θάλασσας που βγαίνει στη στεριά. Προκαλώντας μεγάλες καταστροφές, ενίοτε και ανθρώπινες απώλειες.
Οι εικόνες αυτές σταδιακά γίνονται οικείες: δρόμοι που κόβονται στα δύο από καθιζήσεις, βράχοι που ξεκόλλησαν και, στην κυριολεξία, κρέμονται πάνω από τις στέγες σπιτιών, εκτεταμένες κατολισθήσεις σε διάφορα σημεία του οδικού δικτύου της χώρας, το έδαφος υποχωρεί, ρέματα και ποτάμια υπερχειλίζουν και καταστρέφουν καλλιέργειες, ζωικό και φυτικό κεφάλαιο, άπειρος αριθμός από δέντρα που ξεριζώνονται, εικόνες χάους σε διάφορα σημεία της χώρας.
Από την άλλη, η θάλασσα εισβάλλει μανιασμένα στη στεριά. Λιμάνια και ακτές στα παράλια της Πελοποννήσου, της Δυτικής Ελλάδας, όλης της Ελλάδας δηλαδή, νησιωτικής και ηπειρωτικής, πλημμυρίζουν και προκαλούν ανυπολόγιστες καταστροφές.
Το 112 χτυπάει συνέχεια σε διάφορες περιοχές της χώρας. Ανθρωποι απεγκλωβίζονται από επικίνδυνα σημεία, σχολεία και διάφορες υπηρεσίες κλείνουν, συγκοινωνίες και μεταφορές οδικές, αεροπορικές και θαλάσσιες παραλύουν, παραγωγή καταστρέφεται. Οικισμοί εκκενώνονται προληπτικά. Ακόμα και καρναβαλικές εκδηλώσεις ματαιώθηκαν. Η καθημερινότητα και η κοινωνική ζωή πολλών Ελλήνων σε διαρκή αναστάτωση.
Σε όλη τη χώρα
Κοινό μοτίβο σε όλα τα παραπάνω το γεγονός ότι μετά τις εκτεταμένες κατολισθήσεις και τα πλημμυρικά φαινόμενα ακολουθούν ασταμάτητες, πολύ έντονες και παρατεταμένης διάρκειας βροχοπτώσεις -συχνά ακούμε για ιστορικό ρεκόρ ύψους βροχής σε διάφορες περιοχές, αγροτικές αλλά και αστικές- σχεδόν πάντα με τη συνοδεία θυελλωδών ανέμων.
Δυστυχώς, δεν πρόκειται για υπερβολή. Από την αρχή της χρονιάς, πολύ συχνά, και το τελευταίο δεκαήμερο μέχρι την περασμένη Πέμπτη καθημερινά, τα δελτία ειδήσεων των τηλεοπτικών καναλιών θύμιζαν πολεμικές ανταποκρίσεις. Από τα Πράμαντα των Ιωαννίνων, τις ακτές της Πρέβεζας, μέχρι τα παράλια της Καλαμάτας και της Φοινικούντας και από το Ηράκλειο της Κρήτης μέχρι την Παραλία Κατερίνης, τη Νέα Παραλία Θεσσαλονίκης και τον Στρυμόνα, ένας κατάλογος ατελείωτος, με εικόνες σκληρές.
Κλείσιμο
Ο Ευθύμιος Λέκκας
Το ερώτημα επανέρχεται: τελικά η φύση τρελάθηκε; Και ακολουθούν τα εξής: πόσο ευθύνεται η κλιματική αλλαγή για την πύκνωση, αλλά και την ένταση των φαινομένων; Υπάρχουν και άλλοι «ενοχοποιητικοί» παράγοντες-μηχανισμοί; Πόσο θα διαρκούν ή θα αποκτήσουν «μονιμότητα» και θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτά στο εξής; Και πώς μπορούμε να προστατευθούμε και τι πρέπει να κάνουν γι’ αυτό, ως Πολιτεία, φορείς και πολίτες, συλλογικά και ατομικά; Ο κατεξοχήν γνώστης του προβλήματος των κατολισθήσεων, ομότιμος καθηγητής Δυναμικής, Τεκτονικής και Εφαρμοσμένης Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρόεδρος του Οργανισμού Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) Ευθύμιος Λέκκας, μιλώντας στο «ΘΕΜΑ», χτυπάει το καμπανάκι του κινδύνου: «Το φαινόμενο των κατολισθήσεων βρίσκεται σε έξαρση. Σε σχέση με το παρελθόν, έχουμε, για το ίδιο χρονικό διάστημα, αύξηση 40% και σε ειδικές περιπτώσεις, όπως η Ηλεία, το ποσοστό ανεβαίνει και στο 60%. Ειδικά στην περιοχή της Ηλείας, μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2007, έχουν σημειωθεί πάνω από 300 κατολισθήσεις μέχρι σήμερα. Φέτος έχουν σημειωθεί περίπου κατολισθήσεις σε 40 περιοχές από τον Εβρο μέχρι την Κρήτη».
Συγκρίσεις
Για να γίνουν πιο ορατές οι συγκρίσεις, υπενθυμίζεται ότι μεταπολεμικά και μέχρι το 2000 είχαν γίνει -ακριβέστερα μετρηθεί- συνολικά περίπου 500 κατολισθήσεις στη χώρα. Εκτοτε τα πράγματα άλλαξαν. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία που δημοσιοποίησε η Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών ΕΑΓΜΕ (πρώην ΙΓΜΕ), στην πενταετία 2018-2022 καταγράφηκαν πάνω από 1.150 σοβαρά περιστατικά κατολισθήσεων, ωστόσο με ελαφρώς φθίνουσα πορεία (343 κατολισθήσεις το 2018, 326 το 2019, 312 το 2020, 189 το 2021, και στο πρώτο 8μηνο του 2022, άλλα 73).
Αλλά υπόψη ότι πάντα καταμετρώνται οι κατολισθήσεις σε οικιστικές περιοχές ή πλησίον αυτών, οδικούς άξονες και απλούς δρόμους, αρχαιολογικούς ή και τουριστικούς χώρους, καθώς αυτοί έχουν πρώτιστο ενδιαφέρον για την ασφάλεια των ανθρώπων. Υπάρχουν πολλές ακόμα κατολισθήσεις που δεν καταμετρώνται. Επίσης, υπάρχουν και «κόκκινες περιοχές», από πλευράς επικινδυνότητας για την εκδήλωση κατολισθητικών φαινομένων. Ξεκινούν από τις περιοχές εκατέρωθεν της Πίνδου, επεκτείνονται στην Κεντρική και Δυτική Ελλάδα, καθώς και σε μεγάλο τμήμα της Πελοποννήσου.
Σε ό,τι αφορά το πώς γεννώνται και πού οφείλονται οι κατολισθήσεις, ο κ. Λέκκας εξηγεί ότι «εκδηλώνονται εδώ και αιώνες και είναι αναπόσπαστο στοιχείο των φυσικών διεργασιών. Είναι ένα φαινόμενο που ως έναν μεγάλο βαθμό διαμορφώνει την επιφάνεια της Γης, μαζί με τους σεισμούς, τις βροχές, τη διάβρωση, την αποσάθρωση – όλα δρουν ανεξέλεγκτα. Τα αίτια των κατολισθήσεων αναζητούνται στη μορφολογία και κλίση του εδάφους, τη γεωλογική δομή, τη γεωμορφολογία, την υδρογεωλογική μορφολογία και τη φύση των πετρωμάτων, ενώ βεβαίως ρόλο παίζουν και οι έντονες βροχοπτώσεις».
Καθημερινό φαινόμενο οι καταστροφές λόγω των καιρικών συνθηκών σε ολόκληρη τη χώρα – Καθοριστική η συμβολή της κλιματικής αλλαγής – Δυσοίωνες οι προβλέψεις για το μέλλον με σενάρια ανόδου της θερμοκρασίας κατά 3 βαθμούς Κελσίου έως το 2100
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας η καθ΄οιονδήποτε τρόπο παράνομη χρήση/ιδιοποίηση του παρόντος, με βαρύτατες αστικές και ποινικές κυρώσεις για τον παραβάτη
Οπως αναφέρει, στην εκδήλωση των κατολισθήσεων κάθε φορά υπερισχύει ένα αίτιο από τα παραπάνω είτε μόνο του είτε ως κυρίαρχο σε έναν συνδυασμό από αίτια. Με τις σφοδρές βροχοπτώσεις να είναι αυτή την περίοδο το κύριο αίτιο των εκτεταμένων κατολισθήσεων. Ενώ οι πολυήμερες κατολισθήσεις στη Σαντορίνη, π.χ., τέτοια περίπου εποχή πέρυσι, προήλθαν από τον συνδυασμό των αλλεπάλληλων σεισμών και της ηφαιστειακής δραστηριότητας.
Για τη μείωση των κινδύνων από τις κατολισθήσεις, ο κ. Λέκκας θεωρεί προτεραιότητες «τον σωστό πολεοδομικό και χωροταξικό σχεδιασμό, την εκπόνηση σωστών μελετών για τα νέα έργα, σύμφωνα με τις πιο σύγχρονες επιστημονικές παραδοχές, οι οποίες πρέπει να εφαρμόζονται». Είναι δεδομένο ότι αυτές που έχουν γίνει προ 20ετίας για τα τότε έργα και για την ασφάλεια από κατολισθητικά φαινόμενα δεν επαρκούν. Χρειάζονται αυστηρότερες προδιαγραφές μετά από επιστημονική έρευνα, η οποία μάλιστα συνεχώς εξελίσσεται. Επίσης, όσον αφορά ειδικά τους οδικούς άξονες, πρέπει να υπάρχει πρόληψη διευθέτησης επιφανειακά των ομβρίων υδάτων για να μην προκαλούνται διαβρώσεις.
Εδώ υπεισέρχεται ο ρόλος του ανθρώπινου παράγοντα. Πέρα από τη γενικότερη ευθύνη για την επιτάχυνση της κλιματικής αλλαγής, οι κακοτεχνίες στα παλαιότερα έργα, με μελέτες για την ασφάλεια που απλά έγιναν για να γίνουν, προβάλλουν σήμερα τις έντονες αρνητικές συνέπειές τους.
«Τα γεωδυναμικά και υδρομετεωρολογικά φαινόμενα έχουν μπει σε νέα διάσταση. Θα πρέπει να αναπροσαρμόσουμε μέσα σε νέα πλαίσια τα επιχειρησιακά μας σχέδια ως Πολιτεία και φορείς, Τοπική Αυτοδιοίκηση κ.λπ., ώστε να αντιμετωπίσουμε τις επόμενες κρίσεις», καταλήγει ο κ. Λέκκας.
«Η Μεσόγειος φλέγεται»
Επομένως, η φύση δεν τρελάθηκε, αλλά υπάρχουν επιστημονικές εξηγήσεις για όλα όσα περίεργα συμβαίνουν. Το ίδιο ισχύει και για το όλο και συχνότερο πλέον φαινόμενο, η στάθμη της θάλασσας να ανεβαίνει και να πλημμυρίζει παράκτιες περιοχές της χώρας.
Το φαινόμενο παρουσιάζεται σε περιόδους έντονης κακοκαιρίας με αλλεπάλληλα πολύ ισχυρά βαρομετρικά χαμηλά, όπως το ιδιαίτερα έντονο βαρομετρικό σύστημα που επηρέασε τη χώρα μας πριν από λίγες ημέρες. Στο Βόρειο Αιγαίο η ατμοσφαιρική πίεση υποχώρησε έως τα 982,7 hPa (βασική μονάδα μέτρησης της βαρομετρικής πίεσης που χρησιμοποιείται ευρέως στη Μετεωρολογία), δηλαδή περίπου 30 hPa χαμηλότερα από τα συνήθη επίπεδα.
Οι ειδικοί επιστήμονες αναφέρουν ότι για κάθε πτώση 1 hPa, η επιφάνεια της θάλασσας ανυψώνεται περίπου κατά 1 εκατοστό. Με αυτόν τον μηχανισμό, η στάθμη στο βόρειο Αιγαίο αυξήθηκε τοπικά σχεδόν κατά 30 εκατοστά, χωρίς να υπολογίζονται οι επιδράσεις των ανέμων. Οι σφοδροί νότιοι άνεμοι που ακολούθησαν μεγέθυναν το φαινόμενο, προκαλώντας υψηλούς κυματισμούς και την έξοδο του θαλασσινού νερού στην ξηρά, με όλα τα συνεπακόλουθα.
Οταν αυτό το φαινόμενο συμπίπτει με Νέα Σελήνη, όπως συνέβη την Τρίτη 17 Φεβρουαρίου, δηλαδή με παλιρροϊκή συζυγία (spring tide), όπου οι βαρυτικές δυνάμεις Ηλιου και Σελήνης συνδυάζονται, ενισχύεται το παλιρροϊκό αποτέλεσμα. Το συγκεκριμένο πρόσφατο περιστατικό και οι ακολουθίες του ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού τριών παραγόντων: ακραία χαμηλή ατμοσφαιρική πίεση, παλιρροϊκή συζυγία, αλλά και ήδη αυξημένη βασική στάθμη του νερού. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι όσο η μέση στάθμη συνεχίζει να ανεβαίνει, τέτοια φαινόμενα θα έχουν μεγαλύτερη ένταση και επιπτώσεις στις παράκτιες περιοχές της χώρας μας.
Η κλιματική αλλαγή
Ηδη η μέση στάθμη της θάλασσας στην Ανατολική Μεσόγειο έχει αυξηθεί κατά περίπου 10-15 εκατοστά σε σύγκριση με τις αρχές του 20ού αιώνα. Η άνοδος αυτή οφείλεται στη θερμική διαστολή των ωκεανών και στην τήξη παγετώνων.
Περιγράφοντας ακριβέστερα τη γενική εικόνα, ο γενικός γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών και εθνικός εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή Χρήστος Ζερεφός εξηγεί με απλά λόγια ότι οι θάλασσες έχουν ζεσταθεί πάρα πολύ. Τα φαινόμενα υπερθέρμανσης ξεκινούν από τον Ειρηνικό, αλλά επεκτείνονται και στον Ατλαντικό Ωκεανό. Το φαινόμενο «μικρό αγόρι» (στα ισπανικά, το γνωστό El Nino) και το «μικρό κορίτσι» (αντιστοίχως, το γνωστό La Nina) που εμφανίζoνται περιοδικά, συνήθως κάθε 2-7 χρόνια, με το πρώτο πιο συχνά, στον Ειρηνικό, εναλλάσσονται και ζεσταίνουν τα νερά. Περισσότερο στον Ειρηνικό, λιγότερο στον Ατλαντικό. Σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών των ΗΠΑ (National Ocean Service-NOS), τα «επεισόδια» φαινομένων El Nino και La Nina διαρκούν συνήθως 9-12 μήνες, αλλά μερικές φορές μπορούν να διαρκέσουν και χρόνια.
Ο Ατλαντικός τροφοδοτεί με πρόσθετα ζεστά νερά τη Μεσόγειο, που έτσι υπερθερμαίνεται. «Φλέγεται», στη γλώσσα των ειδικών επιστημόνων. Ολα τα μοντέλα τη δείχνουν στο «κόκκινο». Τα επιπλέον 10-15 εκατοστά της μέσης στάθμης του νερού λειτουργούν σωρευτικά. Και όταν συνδυάζονται με ακραία καιρικά φαινόμενα χαμηλής πίεσης και σφοδρούς ανέμους, αυξάνουν την πιθανότητα υπερχείλισης σε λιμάνια, ακτές και παραλιακούς δρόμους.
Οταν ο αέρας «λυσσομανάει», ιδίως μάλιστα ο νοτιάς, πολλές περιοχές με λιμάνια και αμμουδερές ακτές πλημμυρίζουν. Ιδίως σε Κυκλάδες και Δωδεκάνησα, αλλά όχι μόνο. Ο κ. Ζερεφός μάλιστα είναι απαισιόδοξος. Τα χειρότερα είναι μπροστά, καθώς η υπερθέρμανση των θαλασσών και των ωκεανών θα συνεχιστεί, ενώ οι θάλασσες έχουν μνήμη! Προσθέτουν συνεχώς θερμότητα που αθροίζεται στις ποσότητες που σωρεύτηκαν στις προηγούμενες δεκαετίες. Και το έργο θα συνεχίζεται…
Για την Ελλάδα, πάντως, σε ένα σενάριο υπερθέρμανσης 3°C έως το 2100, οι προβολές δείχνουν ότι η άνοδος της στάθμης των ελληνικών θαλασσών μπορεί να φτάσει τα 50-70 εκατοστά, γεγονός που θα σημάνει πολύ αυξημένη συχνότητα, αλλά και επικινδυνότητα τέτοιων επεισοδίων.
Υπάρχει βεβαίως και το αντίθετο φαινόμενο, της πτώσης της στάθμης της θάλασσας και της υποχώρησης των νερών από τις παραλίες και τις αμμουδιές. Δεν εμφανίζεται συχνά, μπορεί να αφήνει άφωνους όσους τύχει να το συναντήσουν, καθώς ξαφνικά μικρά λιμάνια εξαφανίζονται και στη θέση τους αποκαλύπτεται στεριά. Δεν έχει σχέση με μετεωρολογικά φαινόμενα. Οι γεωλόγοι εξηγούν ότι πρόκειται για τη μετακίνηση θαλάσσιων μαζών λόγω της έλξης των πλανητών και της θέσης του Ηλιου. Παρόμοια προβλήματα με την Ελλάδα αντιμετωπίζουν και οι άλλες νότιες ευρωπαϊκές χώρες. Η υπερθέρμανση της Μεσογείου εξηγεί τη συχνή εκδήλωση αντίστοιχων φαινομένων εξόδου της θάλασσας στην ξηρά σε λιμάνια και ακτές παντού στη βόρεια Μεσόγειο.
Η λειψυδρία
Το δυσάρεστο είναι ότι η επιρροή των έντονων βροχοπτώσεων των τελευταίων εβδομάδων στην αντιμετώπιση του προβλήματος της λειψυδρίας που αντιμετωπίζει η χώρα μας είναι δυσανάλογα μικρή. Το νερό δεν προλαβαίνει να απορροφηθεί και να συσσωρευτεί. Οι πολύ υψηλής έντασης βροχές, οι έντονες καταιγίδες, δημιουργούν ένα στρώμα κορεσμού του επιφανειακού ορίζοντα, με αποτέλεσμα να είναι πολύ έντονη η επιφανειακή απορροή, δηλαδή το νερό το οποίο κινείται στα ποτάμια.
Αν δεν υπάρξουν χιόνια, το περισσότερο από αυτό το νερό κατευθύνεται υπόγεια στις παραθαλάσσιες περιοχές και τη θάλασσα, αντί για τους ταμιευτήρες. Αυτοί γεμίζουν από επιφανειακά νερά που απορρέουν στη λεκάνη, κυρίως όμως με το αργό λιώσιμο του χιονιού, που ωστόσο φέτος είναι πολύ λιγότερο σε σχέση με άλλες χρονιές. Το νερό της βροχής που δεν πέφτει απευθείας στους ταμιευτήρες χρειάζεται αρκετά μεγάλο χρόνο ώστε να εμπλουτίσει τους υπόγειους υδροφορείς.
Παρ’ όλα αυτά, οι πρόσφατες βροχές ασφαλώς και συνέδραμαν δραστικά στην αύξηση των υδατικών αποθεμάτων της Αθήνας. Ηδη μάλιστα, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΥΔΑΠ της Πέμπτης 18 Φεβρουαρίου, για πρώτη φορά ξεπέρασαν τα 670 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, στα 671,182 εκατομμύρια μετά από έναν χρόνο. Την ίδια μέρα πέρυσι ήταν στα 668,408 εκατομμύρια κ.μ. Ενώ στις 25 Νοεμβρίου 2025 βρέθηκε στα απελπιστικά χαμηλά επίπεδα των 362,911 εκατομμύρια κ.μ. (45% λιγότερο από το πρόσφατο).
Ωστόσο, δεν πρόκειται για μια μόνιμη εξέλιξη, η λίμνη του Μόρνου π.χ. είναι καταδικασμένη να αδειάσει εκ νέου, εκτός και αν οι σφοδρές βροχοπτώσεις επαναλαμβάνονται σταθερά κάθε χρόνο.
Αν δεν υπάρξουν πολλές χιονοπτώσεις ή έστω πυκνές, αλλά χαμηλής έντασης, ποτιστικές βροχές, καθώς για την ενίσχυση των υδατικών αποθεμάτων χρειάζεται το νερό να κατεισδύει, δηλαδή να εισχωρεί στον υδροφόρο ορίζοντα και όχι να απορρέει επιφανειακά -διότι δημιουργεί πλημμυρικά φαινόμενα και δευτερευόντως χάνεται στη θάλασσα- τα πράγματα μόνο ευοίωνα δεν θα είναι.
Φωτογραφία: EUROKINISSI
Συνεχίζοντας σε αυτό τον ιστότοπο αποδέχεστε την χρήση των cookies στη συσκευή σας όπως περιγράφεται στην πολιτική cookies
Μάθετε περισσότερα εδώ
Αποδοχή