Τον Μάιο του 2023 οι ουκρανικές αρχές ενημέρωσαν τη Ναταλία Νταλέτσκα ότι ο γιος της είχε ταυτοποιηθεί μέσω DNA ως νεκρός. Ωστόσο, η μοίρα είχε διαφορετική γνώμη.
Τον Μάιο του 2023 οι ουκρανικές αρχές ενημέρωσαν τη Ναταλία Νταλέτσκα ότι ο γιος της είχε ταυτοποιηθεί μέσω DNA ως νεκρός / FACEBOOK
Στο χωριό Βελίκι Ντορόσιβ, κοντά στο Λβιβ της Ουκρανίας, υπάρχει ένα σπίτι όπου ο χρόνος για τρία χρόνια είχε σταματήσει. Στον τοίχο του καθιστικού κρέμεται μια μεγάλη φωτογραφία ενός άνδρα με στρατιωτικό βλέμμα· κάτω από αυτήν, μια γυναίκα πίνει καφέ με κάρδαμο και αφηγείται μια ιστορία που δεν μοιάζει με καμία άλλη. Είναι η Ναταλία Νταλέτσκα και ο άνδρας στη φωτογραφία είναι ο γιος της, ο Ναζάρ: ένας άνθρωπος που θάφτηκε, θρηνήθηκε, τιμήθηκε ως νεκρός, και έπειτα… τηλεφώνησε και τους είπε ότι επιστρέφει σπίτι.
«Θεέ μου, πόσο σε περίμενα, παιδί μου», ακούγεται να λέει σε ένα τρεμάμενο βίντεο που κατέγραψε ένας χωριανός. «Έχεις χέρια, πόδια; Είναι όλα στη θέση τους;» Η φωνή της σπάει ανάμεσα σε λυγμούς και γέλια. Είναι η στιγμή που ένας νεκρός επιστρέφει.
Η ιστορία ξεκινά τον Μάιο του 2023, όταν οι ουκρανικές αρχές ενημέρωσαν τη Ναταλία ότι ο γιος της είχε ταυτοποιηθεί μέσω DNA ως νεκρός. Δεν υπήρχε, της είπαν, καμία αμφιβολία. Ο Ναζάρ Νταλέτσκι, εθελοντής στον πόλεμο μετά την εισβολή της Ρωσίας, ήταν ένα ακόμη όνομα στη λίστα των απωλειών. «Το DNA είναι σαφής ταύτιση», της είπαν. «Αν δεν θέλετε να παραλάβετε τα λείψανα, μπορούμε να τον θάψουμε εδώ».
Η Ναταλία δεν το πίστεψε αμέσως. «Ο γιος μου ήταν αιχμάλωτος», θυμάται να λέει. «Τίποτα από αυτά δεν έβγαζε νόημα», τονίζει σήμερα μιλώντας στην εφημερίδα Guardian. Όμως η επιμονή των αρχών και η ιδέα ότι το παιδί της θα βρισκόταν θαμμένο μακριά, την έκαναν να υποχωρήσει. «Είπα: αν είναι όντως το παιδί μου, θα τον φέρουμε σπίτι».
Τα λείψανα έφτασαν σε δύο σάκους. Στο φέρετρο τοποθετήθηκε μια στρατιωτική στολή. Εκείνη πρόσθεσε και δικά του πράγματα: «Του έβαλα μια φόρμα, ένα καλό σακάκι, παπούτσια και φαγητό. Μπισκότα, σοκολάτες. Σκεφτόμουν ότι μπορεί να πεινούσε ακόμη και στον τάφο».
Η κηδεία είναι σήμερα θολή στη μνήμη της: κάτι συγχωριανοί, οκτώ ιερείς, μια στρατιωτική μπάντα. Ο Ναζάρ θάφτηκε δίπλα στον πατέρα του. Στο σπίτι, μια φωτογραφία του τοποθετήθηκε δίπλα σε μια εικόνα του Ιησού. Τα ρούχα του μοιράστηκαν σε συγχωριανούς του, εκτός από ένα γκρι πουλόβερ. Το 2024, έλαβε και μετά θάνατον τιμητική διάκριση από τον ουκρανικό στρατό.
Έκτοτε, η ζωή της μετατράπηκε σε μια ρουτίνα πένθους. Κάθε εβδομάδα πήγαινε στο νεκροταφείο. Κάθε Κυριακή έκανε προσευχή. «Στην αρχή πήγαινα για να κλαίω», λέει. «Μετά απλώς στεκόμουν». Το σώμα της άρχισε να καταρρέει: πίεση, εξάντληση, νοσηλείες. Και όμως, κάτι δεν ταίριαζε. «Δεν τον είδα ποτέ στον ύπνο μου», λέει. «Τρία χρόνια και εννέα μήνες. Ούτε μία φορά. Του έλεγα: “γιατί δεν έρχεσαι;” Δεν πήρα ποτέ μου απάντηση».
Ο Ναζάρ Νταλέτσκι, εθελοντής στον πόλεμο μετά την εισβολή της Ρωσίας, ήταν ένα ακόμη όνομα στη λίστα των απωλειών. «Το DNA είναι σαφής ταύτιση», της είπαν. «Αν δεν θέλετε να παραλάβετε τα λείψανα, μπορούμε να τον θάψουμε εδώ» / FACEBOOK
Η απάντηση ήρθε τυχαία, τον περασμένο Σεπτέμβριο. Η ανιψιά της μπήκε στο σπίτι και της είπε να καθίσει. Δύο Ουκρανοί αιχμάλωτοι είχαν επιστρέψει και ισχυρίζονταν ότι είχαν δει τον Ναζάρ ζωντανό. «Έκλαιγα από χαρά, φώναζα», λέει. «Αλλά είπα: αν δεν ακούσω τη φωνή του, δεν θα το πιστέψω».
Ακολούθησε μια δεύτερη, σχεδόν… σουρεαλιστική διαδικασία ταυτοποίησης. Οι αρχές ζήτησαν νέο DNA. Τη ρώτησαν αν είχε γεννήσει κι άλλο παιδί. «Νομίζω θα το θυμόμουν», απάντησε. «Αν ήταν από τον πατέρα, ίσως. Αλλά ήταν από μένα».
Τον Ιανουάριο, οι ουκρανικές αρχές επιβεβαίωσαν: ο Ναζάρ ήταν ζωντανός, κρατούμενος στη Ρωσία. Στις αρχές Φεβρουαρίου, ενημερώθηκε ότι πιθανόν θα απελευθερωνόταν σε ανταλλαγή αιχμαλώτων. Και ύστερα, μια μέρα, χτύπησε το τηλέφωνο.
Η φωνή τους συναντήθηκε σε εκείνο το τηλεφώνημα που καταγράφηκε τυχαία και έγινε viral σε όλη την εμπόλεμη Ουκρανία. «Παιδί μου, είσαι ολόκληρος;» επαναλάμβανε / FACEBOOK
Ο Ναζάρ, μόλις είχε κατέβει από το λεωφορείο της επιστροφής, πάτησε το ουκρανικό έδαφος και του έδωσαν ένα κινητό. Δεν ήξερε τίποτα. Δεν ήξερε ότι είχε «πεθάνει». Δεν ήξερε ότι τον είχαν θάψει. Όταν του είπαν ότι πρέπει να μιλήσει με τη μητέρα του, νόμιζε ότι εκείνη είχε πεθάνει. «Μπερδεύτηκε», λέει η Ναταλία. «Νόμιζε ότι μου συνέβη κάτι».
Η φωνή τους συναντήθηκε σε εκείνο το τηλεφώνημα που καταγράφηκε τυχαία και έγινε viral σε όλη την εμπόλεμη Ουκρανία. «Παιδί μου, είσαι ολόκληρος;» επαναλάμβανε.
Σήμερα, ο Ναζάρ βρίσκεται ακόμη σε κέντρο αποκατάστασης. Δεν έχει επιστρέψει στο σπίτι. Μιλούν καθημερινά με βιντεοκλήση. Εκείνος δεν μιλά πολύ για την αιχμαλωσία του. Υπαινίσσεται ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια, θόρυβο που δεν φεύγει από το κεφάλι του. «Τα πόδια του πονάνε και ακούει συνεχώς ήχους», λέει η μητέρα του. «Αλλά το μυαλό του είναι καθαρό. Το βλέπω όταν μιλάμε».
Στο νεκροταφείο, το χώμα είναι ακόμη φρέσκο. Ο ξύλινος σταυρός έχει σπάσει και στέκεται στο πλάι, μαζί με μια μεταλλική πινακίδα βαμμένη στα χρώματα της ουκρανικής σημαίας / FACEBOOK
Η ίδια προετοιμάζεται για την επιστροφή του με έναν τρόπο βαθιά πρακτικό: μαγειρεύοντας. Έχει ήδη αποφασίσει το μενού. Σούπα zatyrka με γάλα, λαχανοντολμάδες, πατατοτηγανίτες. «Θα τον αγκαλιάσω όπως τότε», λέει, θυμούμενη μια αγκαλιά πριν χρόνια, όταν είχε επιστρέψει από δουλειά στο εξωτερικό. «Του λέω: θα σε σφίξω τόσο δυνατά όσο τότε».
Κι όμως, το… θαύμα αυτό αφήνει πίσω του ένα σκοτεινό ερώτημα. Ποιος βρίσκεται θαμμένος στον τάφο του Ναζάρ; Ποια οικογένεια περιμένει ακόμη έναν άνθρωπο που ίσως δεν θα επιστρέψει ποτέ; Τα λείψανα έχουν εκταφεί και αναλύονται ξανά. Τα αποτελέσματα αναμένονται.
Στο νεκροταφείο, το χώμα είναι ακόμη φρέσκο. Ο ξύλινος σταυρός έχει σπάσει και στέκεται στο πλάι, μαζί με μια μεταλλική πινακίδα βαμμένη στα χρώματα της ουκρανικής σημαίας. Πάνω της γράφει: «Οι ήρωες δεν πεθαίνουν».
Στην περίπτωση του Ναζάρ, κυριολεκτικά.