Ένας δορυφόρος που κατασκευάστηκε για να μελετά τα ήρεμα νερά των λιμνών και των ωκεανών βρέθηκε, από καθαρή τύχη, μάρτυρας ενός από τα πιο βίαια φυσικά φαινόμενα. Ο λόγος για τον δορυφόρο SWOT (Surface Water Ocean Topography) της NASA, ο οποίος κατέγραψε με πρωτοφανή λεπτομέρεια το τσουνάμι που προκάλεσε ο τεράστιος σεισμός των 8,8 Ρίχτερ στην Καμτσάτκα της Ρωσίας, στα τέλη Ιουλίου του 2025. Τα δεδομένα που έστειλε πίσω στη Γη δεν ήταν απλώς εντυπωσιακά, αλλά ανέτρεψαν θεμελιώδεις παραδοχές της σεισμολογίας για το πώς ταξιδεύουν τα κύματα θανάτου στους ωκεανούς.
Σύμφωνα με τη μελέτη, η εικόνα του «μοναχικού κύματος» που διασχίζει αλώβητο τον ωκεανό αποτελεί πλέον παρελθόν. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη, άναρχη και, ενδεχομένως, πιο επικίνδυνη.
Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες πίστευαν ότι τα μεγάλα τσουνάμι συμπεριφέρονται ως «μη διασπειρόμενα» κύματα. Η θεωρία αυτή υποστήριζε ότι, λόγω του τεράστιου μήκους κύματος σε σχέση με το βάθος του ωκεανού, το τσουνάμι ταξιδεύει ως μια ενιαία, σταθερή οντότητα χωρίς να διασπάται.
Τα δεδομένα του SWOT διέψευσαν πανηγυρικά αυτή την άποψη. Αντί για μια καθαρή γραμμή που κινείται στον ωκεανό, ο δορυφόρος κατέγραψε ένα πολύπλοκο μοτίβο κυμάτων που αλληλεπιδρούσαν, διαχέονταν και σκόρπιζαν ενέργεια προς διάφορες κατευθύνσεις.
«Τα δεδομένα του SWOT για αυτό το γεγονός αμφισβήτησαν την ιδέα ότι τα μεγάλα τσουνάμι είναι μη διασπειρόμενα», εξηγεί ο Angel Ruiz-Angulo, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Ισλανδίας και επικεφαλής της μελέτης. Όπως αποδείχθηκε, τα μοντέλα που συμπεριελάμβαναν τον παράγοντα της διασποράς ταίριαζαν πολύ καλύτερα με τις πραγματικές παρατηρήσεις από ό,τι τα παραδοσιακά μοντέλα που χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες.
Η διαφορά στην ποιότητα της πληροφορίας είναι χαώδης. Μέχρι τώρα, η ανθρωπότητα βασιζόταν κυρίως στο δίκτυο των σημαδούρων DART (Deep-ocean Assessment and Reporting of Tsunamis) για να εντοπίσει και να μετρήσει τα τσουνάμι.
«Σκεφτείτε τα δεδομένα του SWOT σαν ένα καινούργιο ζευγάρι γυαλιά», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ruiz-Angulo. «Πριν, με τις σημαδούρες DART, μπορούσαμε να δούμε το τσουνάμι μόνο σε συγκεκριμένα σημεία μέσα στην απεραντοσύνη του ωκεανού. Τώρα, μπορούμε να αποτυπώσουμε μια λωρίδα πλάτους περίπου 120 χιλιομέτρων, με δεδομένα υψηλής ανάλυσης της επιφάνειας της θάλασσας που δεν είχαμε ποτέ ξανά».
Ο δορυφόρος SWOT, μια κοινή αποστολή της NASA και της γαλλικής διαστημικής υπηρεσίας CNES που εκτοξεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2022, δεν σχεδιάστηκε για καταστροφές. Ο κύριος στόχος του ήταν η χαρτογράφηση των επιφανειακών υδάτων της Γης. Ωστόσο, η τυχαία παρουσία του πάνω από τον Ειρηνικό την κρίσιμη στιγμή πρόσφερε στους επιστήμονες ένα ανεκτίμητο δώρο.
Η συνδυαστική ανάλυση των δεδομένων του δορυφόρου με τις μετρήσεις από τις σημαδούρες οδήγησε σε ακόμη μία σημαντική ανακάλυψη σχετικά με την πηγή του κακού: τον ίδιο τον σεισμό.
Οι ερευνητές παρατήρησαν μια ασυμφωνία στους χρόνους άφιξης του τσουνάμι. Μία σημαδούρα κατέγραψε το κύμα νωρίτερα από το αναμενόμενο, ενώ μία άλλη αργότερα. Χρησιμοποιώντας μια τεχνική γνωστή ως «αντιστροφή», η ομάδα επαναξιολόγησε το σεισμικό γεγονός.
Το συμπέρασμα ήταν αποκαλυπτικό: Το ρήγμα που προκλήθηκε από τον σεισμό εκτεινόταν πολύ πιο νότια από ό,τι αρχικά είχε εκτιμηθεί. Το μήκος της διάρρηξης έφτασε τα 400 χιλιόμετρα, αντί για τα 300 χιλιόμετρα που έδειχναν τα αρχικά μοντέλα. Αυτή η διαφορά των 100 χιλιομέτρων είναι κρίσιμη για τον υπολογισμό της ενέργειας που απελευθερώθηκε και, κατ’ επέκταση, για την πρόβλεψη της έντασης του τσουνάμι που θα χτυπήσει τις ακτές.
Η μελέτη υπογραμμίζει μια σημαντική έλλειψη στα σημερινά συστήματα προειδοποίησης. Ο Diego Melgar, συν-συγγραφέας της μελέτης, τονίζει ότι από τον καταστροφικό σεισμό του Τοχόκου στην Ιαπωνία το 2011, η επιστημονική κοινότητα προσπαθεί να ενσωματώσει τα δεδομένα από τις σημαδούρες DART στις σεισμικές αναλύσεις. Ωστόσο, αυτό δεν γίνεται ακόμα συστηματικά.
«Το κύριο συμπέρασμα για τους δημιουργούς μοντέλων τσουνάμι είναι ότι μας διαφεύγει κάτι στα μοντέλα που τρέχουμε», προσθέτει ο Ruiz-Angulo. Η «επιπλέον» μεταβλητότητα που αποκάλυψε ο SWOT σημαίνει ότι το κύριο κύμα μπορεί να επηρεάζεται από τα δευτερεύοντα κύματα που το ακολουθούν καθώς πλησιάζει την ακτή, αλλάζοντας τη δυναμική της καταστροφής.
Η ζώνη καταβύθισης Κουρίλων-Καμτσάτκα έχει ιστορικό παραγωγής γιγαντιαίων τσουνάμι, όπως το συμβάν του 1952. Η δυνατότητα ακριβέστερης πρόβλεψης δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό ζήτημα, αλλά ζήτημα επιβίωσης για εκατομμύρια ανθρώπους που ζουν στον Ειρηνικό.
Οι επιστήμονες ελπίζουν ότι τα ευρήματα αυτά θα ανοίξουν τον δρόμο για τη χρήση δορυφορικών παρατηρήσεων σε πραγματικό χρόνο. Αν τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης μπορέσουν να «βλέπουν» την πλήρη εικόνα της διασποράς των κυμάτων, όπως έκανε ο SWOT, και όχι απλώς σημειακές μετρήσεις, ο χρόνος αντίδρασης και η ακρίβεια των εκκενώσεων θα βελτιωθούν δραματικά. Μέχρι τότε, η επιστήμη έχει ένα νέο δεδομένο: Τα τσουνάμι είναι πιο «άτακτα» από ό,τι νομίζαμε, και η κατανόηση του χάους τους είναι το κλειδί για την τιθάσευση των συνεπειών τους.