Η ιστορία του Pavel Talankin, ενός Ρώσου δασκάλου που βρέθηκε στο επίκεντρο ενός διεθνούς κινηματογραφικού ντοκιμαντέρ, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η κρατική προπαγάνδα εισήχθη στα σχολεία της Ρωσίας / PAVEL TALANKIN
Η ιστορία του Pavel Talankin, ενός Ρώσου δασκάλου που βρέθηκε στο επίκεντρο ενός διεθνούς κινηματογραφικού ντοκιμαντέρ, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η κρατική προπαγάνδα εισήχθη τα τελευταία χρόνια στα σχολεία της Ρωσίας. Το ντοκιμαντέρ «Mr Nobody Against Putin», το οποίο κέρδισε το βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ στα Baftas και συγκαταλέγεται μεταξύ των υποψηφίων για Όσκαρ, βασίζεται σε υλικό που ο ίδιος κατέγραψε μυστικά μέσα στο σχολείο όπου εργαζόταν. Η ταινία καταγράφει την εφαρμογή ενός κρατικού προγράμματος «πατριωτικής εκπαίδευσης» που σχεδιάστηκε για να διαμορφώσει μια νέα γενιά μαθητών πιστών στην πολιτική του Πούτιν και υποστηρικτών του πολέμου στην Ουκρανία.
Ο Talankin εργαζόταν στο Karabash School No 1, σε μια μικρή βιομηχανική πόλη στα Ουράλια. Στο σχολείο είχε την ευθύνη για την οργάνωση εκδηλώσεων και την καταγραφή σχολικών δραστηριοτήτων με κάμερα. Όταν το υπουργείο Παιδείας της Ρωσίας επέβαλε νέο πρόγραμμα πατριωτικής εκπαίδευσης, οι δάσκαλοι υποχρεώθηκαν να κινηματογραφούν τα μαθήματα και να ανεβάζουν το υλικό σε κρατική ιστοσελίδα ως απόδειξη ότι τηρούνται οι οδηγίες.
Ο Talankin άρχισε να καταγράφει συστηματικά την εφαρμογή του προγράμματος, ενώ παράλληλα έστελνε το υλικό εκτός Ρωσίας στον Αμερικανό σκηνοθέτη David Borenstein, ο οποίος το μοντάρισε σε κινηματογραφική μορφή. Για δυόμισι χρόνια κατέγραφε σκηνές από την καθημερινότητα του σχολείου, αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο το εκπαιδευτικό σύστημα μετατρεπόταν σταδιακά σε εργαλείο πολιτικής κατήχησης.
Πώς μαθαίνουν οι μαθητές να εντοπίζουν και να αποφεύγουν νάρκες
Στις πρώτες σκηνές του ντοκιμαντέρ οι μαθητές φαίνονται να συμμετέχουν σε συνηθισμένες σχολικές δραστηριότητες. Πριν από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία τραγουδούν χαρούμενα τραγούδια. Λίγους μήνες αργότερα, όμως, εμφανίζονται μέσα στην τάξη να ακούνε τους δασκάλους να διαβάζουν επίσημα κρατικά κείμενα που εξηγούν τους στόχους του ρωσικού στρατού. Οι μαθητές δυσκολεύονται να προφέρουν λέξεις όπως «αποστρατικοποίηση», ενώ πολλοί φαίνονται μπερδεμένοι ή ανήσυχοι.
Σταδιακά το σχολικό περιβάλλον αλλάζει. Οι διάδρομοι γεμίζουν με παιδιά που βαδίζουν σε σχηματισμούς στρατιωτικού τύπου, ενώ σε ορισμένες δραστηριότητες φυσικής αγωγής εμφανίζονται διαγωνισμοί ρίψης χειροβομβίδων αντί για τα συνηθισμένα αθλήματα. Εκπρόσωποι της παραστρατιωτικής οργάνωσης Wagner επισκέπτονται το σχολείο για να δείξουν στους μαθητές πώς… να εντοπίζουν και να αποφεύγουν νάρκες!
Την ίδια στιγμή, στην τηλεόραση των σπιτιών τους, οι μαθητές παρακολουθούν εκπομπές στις οποίες στρατιώτες μιλούν για τον πόλεμο και χρησιμοποιούν φράσεις όπως «δεν πρέπει να τους σκοτώνουμε από μίσος αλλά από αγάπη για τα δικά μας παιδιά».
Ο Talankin εργαζόταν στο Karabash School No 1, σε μια μικρή βιομηχανική πόλη στα Ουράλια. Στο σχολείο είχε την ευθύνη για την οργάνωση εκδηλώσεων και την καταγραφή σχολικών δραστηριοτήτων με κάμερα / PAVEL TALANKIN
Ο Talankin υποστηρίζει ότι η κρατική προπαγάνδα είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. «Το κράτος ξοδεύει πολλά χρήματα γι’ αυτό και δεν θα το έκανε αν δεν λειτουργούσε», αναφέρει. Σύμφωνα με τον ίδιο, η εισαγωγή παρόμοιων μαθημάτων σε χιλιάδες σχολεία σε όλη τη Ρωσία μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες, καθώς διαμορφώνει μια γενιά μαθητών που θα μεγαλώσει με συγκεκριμένες πολιτικές αντιλήψεις.
Η επιβολή των νέων μαθημάτων είχε επίσης επιπτώσεις στη συνολική εκπαίδευση των μαθητών. Σε μια σκηνή του ντοκιμαντέρ καταγράφεται έκτακτη συνεδρίαση των εκπαιδευτικών, όπου συζητείται η σημαντική πτώση των επιδόσεων των μαθητών. Ορισμένοι δάσκαλοι υποψιάζονται ότι ο λόγος είναι ο μεγάλος χρόνος που αφιερώνεται στις πατριωτικές δραστηριότητες. Η διευθύντρια του σχολείου δηλώνει ότι δεν μπορεί να σταματήσει αυτά τα μαθήματα, καθώς θα απολυόταν αμέσως.
Το ντοκιμαντέρ κυκλοφόρησε διεθνώς και απέσπασε σημαντικές διακρίσεις, ωστόσο στη Ρωσία η ύπαρξή του αντιμετωπίζεται επίσημα σαν να μην υπάρχει. Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης δεν ανέφεραν ούτε τη βράβευση της ταινίας στο φεστιβάλ Sundance ούτε τη νίκη της στα Baftas.
Όταν το υπουργείο Παιδείας της Ρωσίας επέβαλε νέο πρόγραμμα πατριωτικής εκπαίδευσης, οι δάσκαλοι υποχρεώθηκαν να κινηματογραφούν τα μαθήματα και να ανεβάζουν το υλικό σε κρατική ιστοσελίδα ως απόδειξη ότι τηρούνται οι οδηγίες / PAVEL TALANKIN
Όταν το έργο άρχισε να κυκλοφορεί ανεπίσημα στην πόλη Karabash, αντίγραφα μεταδίδονταν από χέρι σε χέρι, θυμίζοντας τον τρόπο με τον οποίο διακινούνταν κάποτε τα απαγορευμένα βιβλία του Αλεξάντερ Σολτζενίτσιν στη Σοβιετική Ένωση.
Οι αντιδράσεις ήταν διαφορετικές. Ορισμένοι γονείς έστειλαν μηνύματα ευχαριστώντας τον Talankin, λέγοντας ότι δεν γνώριζαν τι διδάσκονταν τα παιδιά τους στα σχολεία. Άλλοι αντέδρασαν έντονα, φτάνοντας στο σημείο να τον απειλήσουν. «Μερικοί μου έγραψαν ότι την επόμενη φορά που θα με δουν θα μου σπάσουν τα γόνατα», λέει.
Όταν οι τοπικές Αρχές αντιλήφθηκαν ότι η ταινία είχε προβληθεί στην πόλη, πράκτορες της ρωσικής υπηρεσίας ασφαλείας FSB επισκέφθηκαν το σχολείο και συγκέντρωσαν τη διεύθυνση και τους δασκάλους. Σύμφωνα με τον Talankin, τους είπαν ότι «αυτή η ταινία δεν υπήρξε και δεν υπάρχει», ενώ τους ζήτησαν να μην κάνουν κανένα σχόλιο.
Η συμμετοχή του στο ντοκιμαντέρ ανάγκασε τον Talankin να εγκαταλείψει τη Ρωσία. Καθώς το έργο βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη, η ρωσική κυβέρνηση ενίσχυσε τη νομοθεσία περί προδοσίας, προβλέποντας ακόμη και ισόβια κάθειρξη για ορισμένες μορφές συνεργασίας με ξένους οργανισμούς. Ο ίδιος φοβήθηκε ότι αν αποκαλυπτόταν η εμπλοκή του θα συλλαμβανόταν.
Την επομένη της τελετής αποφοίτησης του σχολείου το 2024 ενημέρωσε τη μητέρα του, φίλους και συναδέλφους ότι θα πήγαινε για μία εβδομάδα διακοπές στην Τουρκία. Πήρε μαζί του μια βαλίτσα με αντίγραφα όλου του υλικού που είχε καταγράψει και εγκατέλειψε τη χώρα, ελπίζοντας ότι οι αποσκευές του δεν θα ελεγχθούν. Σήμερα έχει λάβει πολιτικό άσυλο στην Ευρώπη και γνωρίζει ότι δεν μπορεί να επιστρέψει στη Ρωσία.
Παρά την προσωπική αυτή απώλεια, δηλώνει ότι θεωρεί την απόφασή του σωστή. «Είναι καλύτερο να μιλάμε για τα προβλήματα παρά να σιωπούμε», λέει. Ελπίζει, δε, ότι η διεθνής προβολή της ταινίας και η πιθανή διάκριση στα Όσκαρ θα κάνει περισσότερους Ρώσους να μάθουν τι συμβαίνει μέσα στα σχολεία της χώρας.