Ένα από τα πιο πολύπλοκα και επιστημονικά κρίσιμα εγχειρήματα της σύγχρονης πυρηνικής ιστορίας ολοκληρώθηκε με επιτυχία στις ΗΠΑ. Η Εθνική Υπηρεσία Πυρηνικής Ασφάλειας (NNSA) σε συνεργασία με το Υπουργείο Ενέργειας (DOE), κατάφεραν να διασώσουν και να απομονώσουν το Πλουτώνιο-244, ένα ισότοπο ανεκτίμητης αξίας που παρέμενε «εγκλωβισμένο» σε υλικά της εποχής του Ψυχρού Πολέμου.
Η πρόσφατη ανακοίνωση δεν αφορά απλώς μια διαδικασία ανακύκλωσης πυρηνικών αποβλήτων. Πρόκειται για την ανάκτηση ενός στρατηγικού πόρου που θεωρείται, κυριολεκτικά, μη ανανεώσιμος. Το Πλουτώνιο-244 (Pu-244) δεν υπάρχει στη φύση σε αξιοποιήσιμες ποσότητες και η τεχνητή παραγωγή του έχει σταματήσει εδώ και δεκαετίες. Η επιτυχής ανάκτησή του από τους στόχους «Mark-18A» σηματοδοτεί μια κομβική στιγμή για την πυρηνική εγκληματολογία, την αστροφυσική και την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ.
Η ιστορία ξεκινά δεκαετίες πίσω, στις εγκαταστάσεις του Savannah River Site (SRS) στη Νότια Καρολίνα. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι αντιδραστήρες παρήγαγαν ειδικούς στόχους ακτινοβολίας, γνωστούς ως Mark-18A. Αυτά τα υλικά, αφού ολοκλήρωσαν τον αρχικό τους κύκλο, αποθηκεύτηκαν και παρέμειναν αδρανή για χρόνια.
Ωστόσο, μέσα σε αυτά τα αχρησιμοποίητα πλέον υλικά, κρυβόταν ένας επιστημονικός θησαυρός. Οι στόχοι Mark-18A περιείχαν τις παγκοσμίως μεγαλύτερες αποθέσεις του ισοτόπου Pu-244, μαζί με άλλα βαρύτατα στοιχεία όπως το Κιούριο και το Αμερίκιο. Η πρόκληση για την NNSA και το Γραφείο Περιβαλλοντικής Διαχείρισης (EM) ήταν τεράστια: πώς να μεταφέρουν και να επεξεργαστούν αυτά τα εξαιρετικά ραδιενεργά υλικά με ασφάλεια, ώστε να διαχωρίσουν το πολύτιμο ισότοπο από τα υπόλοιπα παραπροϊόντα.
Το σχέδιο ανάκτησης απαίτησε μια «χειρουργική» επιμελητειακή προσέγγιση. Οι στόχοι μεταφέρθηκαν από το Savannah River Site στο Εθνικό Εργαστήριο του Oak Ridge (ORNL) στο Τενεσί. Εκεί, στο Κέντρο Ανάπτυξης Ραδιοχημικής Μηχανικής (REDC), επιστήμονες και μηχανικοί ανέλαβαν το δύσκολο έργο του χημικού διαχωρισμού.
Η διαδικασία δεν ήταν γραμμική. Απαιτούσε εξειδικευμένους θωρακισμένους θαλάμους (hot cells) και ρομποτικούς χειρισμούς, καθώς η ακτινοβολία των υλικών απαγορεύει την άμεση ανθρώπινη επαφή. Η επιτυχία του εγχειρήματος βασίστηκε στην τεχνογνωσία του ORNL, το οποίο διαθέτει μερικές από τις πιο εξελιγμένες εγκαταστάσεις διαχωρισμού ισοτόπων στον πλανήτη.
Για τον μέσο αναγνώστη, η λέξη «πλουτώνιο» παραπέμπει συνήθως σε πυρηνικά όπλα ή ενέργεια. Όμως, το Pu-244 διαφέρει ουσιαστικά. Είναι το μακροβιότερο ισότοπο του πλουτωνίου, με χρόνο ημιζωής που αγγίζει τα 80 εκατομμύρια χρόνια. Αυτή η ιδιότητά του το καθιστά το απόλυτο «μέτρο σύγκρισης».
Η σημασία του εντοπίζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες:
Η ολοκλήρωση της καμπάνιας ανάκτησης εξασφαλίζει στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα στρατηγικό απόθεμα για τις επόμενες δεκαετίες. Πριν από αυτή την πρωτοβουλία, τα παγκόσμια αποθέματα μειώνονταν επικίνδυνα, απειλώντας να διακόψουν κρίσιμες ερευνητικές και αμυντικές εφαρμογές.
Όπως επισημαίνουν αξιωματούχοι της NNSA, η επιτυχία αυτή αποδεικνύει τη σημασία της διατήρησης της τεχνογνωσίας στον πυρηνικό κύκλο. Η ικανότητα να ανασύρεις υλικά 50 ετών και να τα μετατρέπεις σε εργαλεία τεχνολογίας αιχμής είναι απόδειξη της τεχνικής ωριμότητας των εμπλεκόμενων εργαστηρίων.
Η ανάκτηση του Pu-244 από τους στόχους Mark-18A λειτουργεί και ως πιλότος για το μέλλον. Καταδεικνύει πώς τα πυρηνικά κατάλοιπα του παρελθόντος δεν αποτελούν απαραίτητα «σκουπίδια» προς ταφή, αλλά ενδέχεται να κρύβουν λύσεις για σύγχρονα προβλήματα.
Η συνεργασία μεταξύ του NNSA και του DOE ανοίγει τον δρόμο για παρόμοιες πρωτοβουλίες, όπου η διαχείριση αποβλήτων συναντά την υψηλή τεχνολογία. Σε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον όπου η πρόσβαση σε σπάνιες γαίες και εξειδικευμένα ισότοπα γίνεται όλο και πιο ανταγωνιστική, η Αμερική αξιοποίησε τα «ασημικά» της ιστορίας της για να θωρακίσει την επιστημονική της πρωτοκαθεδρία.
Το Πλουτώνιο-244, που κάποτε δημιουργήθηκε στη σκιά του φόβου ενός παγκοσμίου πολέμου, επιστρέφει σήμερα ως θεματοφύλακας της επιστήμης και της ασφάλειας, αποδεικνύοντας ότι στην πυρηνική φυσική, τίποτα δεν πάει χαμένο.