Η πολύνεκρη τραγωδία στο νησί της Χίου, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 15 ανθρώπων, τον τραυματισμό 24, καθώς και την απώλεια δύο βρεφών που δεν πρόλαβαν καν να γεννηθούν, προκαλεί βαθιά θλίψη και έρχεται να προστεθεί σε μια αλληλουχία οδυνηρών γεγονότων που έχουν συγκλονίσει την ελληνική κοινωνία το τελευταίο διάστημα.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, τα τελευταία δέκα χρόνια 3.148 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους ή αγνοούνται στο Αιγαίο Πέλαγος. Επιπλέον, σύμφωνα με το Εργαστήριο Ιατροδικαστικών Επιστημών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, από το 2020 έως το 2025, 231 άνθρωποι βρέθηκαν στην ίδια τραγική μοίρα στα βόρεια χερσαία σύνορα της Ελλάδας, αριθμός που αυξήθηκε περαιτέρω μετά τον εντοπισμό δύο ακόμη ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους το περασμένο Σαββατοκύριακο στον ποταμό Έβρο, πιθανότατα από υποθερμία.
Τα νούμερα, ωστόσο, αδυνατούν να αποτυπώσουν το πραγματικό μέγεθος της ανθρώπινης τραγωδίας. Πίσω από κάθε αριθμό βρίσκονται άνθρωποι με ελπίδες, όνειρα και μια θεμελιώδη ανάγκη για ασφάλεια που αξίζουν σε κάθε άνθρωπο που εκτοπίζεται παρά τη θέλησή του.
Έρχονται αναπόφευκτα στο μυαλό εικόνες όπως εκείνες των 18 ανθρώπων που εντοπίστηκαν απανθρακωμένοι από το θερμικό κύμα κοντά στην Αλεξανδρούπολη τον Αύγουστο του 2023, αγκαλιασμένοι σαν ασπίδα προστασίας, με δύο παιδιά στο κέντρο, κατά τη διάρκεια των καταστροφικών δασικών πυρκαγιών στον Έβρο.
Πολλές από αυτές τις τραγωδίες θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Οι θάλασσές μας, ο ποταμός Έβρος, το δάσος της Δαδιάς δεν θα έπρεπε να κουβαλούν ιστορίες νεκρών και αγνοούμενων ανθρώπων που αναγκάζονται να ακολουθήσουν επικίνδυνες διαδρομές σε αναζήτηση ασφάλειας και προοπτικής. Καμία μητέρα δεν θα έβαζε το παιδί της σε ένα υπερφορτωμένο φουσκωτό σκάφος αν υπήρχε άλλη επιλογή. Κανένας άνθρωπος δεν θα επιχειρούσε να διασχίσει ένα φουσκωμένο και ορμητικό ποτάμι εάν υπήρχε ασφαλής εναλλακτική. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, λοιπόν, είναι η σταδιακή κανονικοποίηση και η αποδοχή του θανάτου — ο εκμηδενισμός της αξίας της ανθρώπινης ζωής.
Ο πόλεμος, οι συστηματικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ανέχεια και οι περιβαλλοντικές καταστροφές προκαλούν τον βίαιο εκτοπισμό. Οι ελπίδες και οι ζωές αυτών των ανθρώπων γίνονται συχνά αντικείμενο εκμετάλλευσης από αδίστακτα κυκλώματα διακίνησης, καθώς οι εναλλακτικές νόμιμες οδοί για τους πρόσφυγες είναι ελάχιστες, η βοήθεια στις πρώτες χώρες ασύλου όπου καταφεύγουν μειώνεται συνεχώς και τα βαθύτερα αίτια του αναγκαστικού εκτοπισμού δεν αντιμετωπίζονται εγκαίρως ή αποτελεσματικά· και εν τέλει, πόσο ηθικό ή δίκαιο είναι να στοχοποιείται το αδύναμο μέρος ;
Οι άνθρωποι που χάθηκαν στη θάλασσα του Αιγαίου ή στον ποταμό του Έβρου δεν θα επιστρέψουν· η αιώνια σιωπή τους, όμως, υπενθυμίζει εκκωφαντικά ότι οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης είναι κρίσιμης σημασίας και διέπονται από θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου, ότι η διασαφήνιση των πραγματικών περιστατικών κάθε υπόθεσης είναι αναγκαία και ότι απαιτείται ευρύτερη συνεργασία, ώστε να μη χάνονται ανθρώπινες ζωές τόσο άδικα.
Κι ενώ φορείς, υπηρεσίες, εθελοντές και διασώστες συνεχίζουν να παλεύουν για να επουλώσουν ορατά και αόρατα τραύματα, ας μην αποκρύψουμε τα δικά μας — βαθιά κοινωνικά — και ας επιχειρήσουμε να τα θεραπεύσουμε με περισσότερη αλληλεγγύη, ρεαλισμό και ενσυναίσθηση. Κι ενώ η επίπονη διαδικασία ταυτοποίησης των θυμάτων θα προχωρά, ας επιχειρήσουμε κι εμείς, όσο προλαβαίνουμε, να επαναταυτοποιηθούμε με μια απλή αλλά κρίσιμη αλήθεια: Κανείς και καμία δεν γίνεται πρόσφυγας από επιλογή.
*Ο Μαργαρίτης Πετριτζίκης είναι επικεφαλής του Γραφείου της Ύπατης Αρμοστείας του Ο.Η.Ε. για τους Πρόσφυγες στην Bόρεια Ελλάδα