Η τελετή θεμελίωσης του νοσοκομείου έγινε με μεγάλη επισημότητα στις 16 Οκτωβρίου 1896, ημέρα Τετάρτη και ώρα 10:30 το πρωί. Πρωτοστάτησαν για την ίδρυσή του η διάδοχος πριγκίπισσα Σοφία, καθώς και μια ομάδα γυναικών που αποτελούνταν από τις: Αγγελική Κουντουριώτου, Φρανσέ Πάλλη, Ταρσή Μαρίνου, Αμαλία Ηλιοπούλου, καθώς κι έναν άντρα τον Κωνσταντίνο Τσακωνόπουλο. Όλοι μαζί συνέλαβαν την ιδέα ίδρυσης ενός νοσοκομείου αποκλειστικά για τα παιδιά, Από την ομάδα, βέβαια, δε θα μπορούσαν να λείπουν οι δύο γνωστές μορφές της εποχής, ο Ανδρέας Συγγρός και ο Μαρίνος Κοργιαλένειος.
Η αρχική φωτογραφία είναι το Αναστάσιου Κούπα και ανήκει στη Νεοελληνική Ιστορική Συλλογή Κωνσταντίνου Τρίπου – Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη
Κουίζ για την παλιά Αθήνα: Αναγνωρίζεις το σημείο; Είναι ένα από τα πιο γνωστά κτίρια της πόλης
Εάν πάρεις στα χέρια σου ένα άλμπουμ με παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Αθήνας θα διαπιστώσεις πως στο πέρασμα των δεκαετιών η πόλη έχει αλλάξει ριζικά.
Στις 27 Μαρτίου 1896 το συμβούλιο της Ιεράς Μονής Πετράκη αποφασίζει να παραχωρήσει, με την υπ΄αριθμ. 37 πράξη του, οικόπεδο 97.777 τεκτονικών τετραγωνικών πηχών. Στις 16 Οκτωβρίου 1896, έγινε η τελετή της θεμελίωσης, ενώ το 1897 άρχισε να λειτουργεί η πρώτη Σχολή Αδελφών του νοσοκομείου, που ήταν διετούς φοίτησης.
Το «πρόσωπο» της πρωτεύουσας έχει αλλάξει πολλές φορές και σήμερα σχεδόν τίποτα δεν θυμίζει την Αθήνα του 20′ ή του 30′. Δυστυχώς, κάποια από τα πανέμορφα νεοκλασικά κτίρια δεν υπάρχουν πια.
Στις 9 Ιανουαρίου 1900 στην Αθήνα, ύστερα από πρόταση του Υπουργού των Εσωτερικών Γ.Ν. Θεοτόκη, κυρώθηκε με ΒΔ το κατατεθέν από 31ης Δεκεμβρίου 1899 καταστατικό του Νοσοκομείου των Παίδων “Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ”. Σύμφωνα με αυτό ιδρύεται, υπό της Αυτού Βασιλικής Υψηλότητας Πριγκίπισσας Σοφίας στο Γουδί, Νοσοκομείο των Παίδων υπό την επωνυμία “Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ”, το οποίο διατελεί υπό την Υψηλή Προστασία της ΑΒ Υψηλότητας.
Ακόμα και οι κάτοικοι μεγαλύτερης ηλικίας ίσως δυσκολευτούν να αναγνωρίσουν την πόλη και τις περιοχές της, αν δουν φωτογραφίες της με άρωμα άλλης εποχής. Μία τέτοια φωτογραφία είναι και η παρακάτω. Αναγνωρίζεις ποιο είναι το κτίριο της φωτογραφίας; Είτε είσαι κάτοικος Αθηνών είτε απλός επισκέπτης, σίγουρα έχεις περάσει από εκεί. Βεβαίως, η γύρω περιοχή είναι αγνώριστη.
Στις 15 Ιανουαρίου 1900, δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το ιδρυτικό καταστατικό του Ιδρύματος. Λίγες μέρες αργότερα, στις 22 Μαρτίου 1900, η Αθήνα γνώριζε μια από τις πιο λαμπρές ως εκείνη την εποχή γιορτές, τη γιορτή των εγκαινίων της έναρξης λειτουργίας του νοσοκομείου. Το μοναδικό νοσηλευτικό περίπτερο ήταν ο “Συγγρός”.
Διέθετε συνολικά 16 κρεβάτια.
Κουίζ για την παλιά Αθήνα: Αναγνωρίζεις το σημείο; Είναι ένα από τα πιο γνωστά κτίρια της πόλης
Την 1η Απριλίου 1900 προσήλθε για νοσηλεία το πρώτο άρρωστο παιδί.
Ο σκοπός του Νοσοκομείου ήταν:
α) Η νοσηλεία παιδιών μέχρι 10 χρονών, των μεν απόρων δωρεάν, των δε ευπόρων επί πληρωμή και
β) Η μόρφωση νοσοκόμων γυναικών.
Στη “Σύντομη Περιγραφή του Νοσοκομείου” (Αθήνα 1900) υπό του Κων/νου Σάββα, ιατρού των ΑΑΒΒΥΥ των Βασιλοπαίδων, ο οποίος είχε αναλάβει μαζί με τον Αρχιτέκτονα της Αυλής Αναστάσιο Μεταξά την κατάρτιση των σχεδίων του Νοσοκομείου, διαβάζουμε τα εξής:
“Στις υπώρειες του Υμηττού, προς το βορειοανατολικό μέρος της πόλης των Αθηνών, επί της βραχώδους πεδιάδος η οποία ονομάζεται Γουδί, σε θέση περίοπτη και αναπεπταμένη αναγείρεται απέριττο και επιβλητικό κτίριο προορισμένο να προσφέρει άπειρες ευεργεσίες στην τρυφερή παιδική ηλικία. Κατά κοινή ομολογία η Αθήνα στερείται δύο σπουδαιοτάτων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων:
Ενός νοσοκομείου ειδικά προορισμένου για τη νεαρή ηλικία και ενός άλλου για τα λοιμώδη νοσήματα (ιλαρά, διφθερίτιδα, οστρακιά, κοιλιακού τύφου κ.λ.π.).
Όσον αφορά δε το τελευταίο η έλλειψή του είναι κεφαλαιώδης, επειδή δεν είναι δυνατή, αφ΄ενός η απομόνωση των πασχόντων από τις παραπάνω νόσους με αποτέλεσμα να μεταδίδονται αυτές με μεγάλη ταχύτητα και αφετέρου, διότι δεν είναι δυνατή η άμεση και ταχεία απολύμανση του μολυσμένου σπιτιού”.
Το εμβαδόν του οικοπέδου, δωρεά της Μονής των Ασωμάτων, ήταν περίπου 56 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα, το δε σύστημα που επιλέχθηκε για το κτίσιμο του Νοσοκομείου ήταν αυτό των “μεμονωμένων περιπτέρων” μετά των απαραιτήτων βοηθητικών χώρων. Η φύτευση πολυαρίθμων δένδρων κρίθηκε απαραίτητη, ούτως ώστε οι σκιάδες μαζί με τον καθαρό αέρα να ευνοήσουν την παραμονή και ανάρρωση των πασχόντων παιδιών.
Το νεωτερικό σύστημα κατασκευής των “Περιπτέρων ή Μεμονωμένων Οικισμών” αντικατέστησε το πεπαλαιωμένο το “Μετά Διαδρόμων”, σύμφωνα με το οποίο κτίστηκαν το Δημοτικό και το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών.
Στη φωτογραφία που έχει τραβηχτεί το 1915 βλέπετε το Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» στου Γουδή.
Προβλέφθηκε να κατασκευαστούν δώδεκα (12) Περίπτερα, εκ των οποίων τα τέσσερα θα χρησιμοποιούνταν για τη νοσηλεία όσων πάσχουν από λοιμώδη νοσήματα. Αυτά ήταν απομονωμένα και είχαν δική τους είσοδο. Στα υπόλοιπα οκτώ περίπτερα θα νοσηλεύονταν οι άλλοι ασθενείς του Νοσοκομείου. Η κατασκευή των περιπτέρων έγινε σύμφωνα με τρεις τύπους, οι οποίοι διακρίνονταν δια των γραμμάτων Α, Β, Γ, και είχαν ληφθεί όλα τα απαραίτητα μέτρα που θα καταστούσαν τη νοσηλεία σύμφωνη με όλους τους σύγχρονους κανόνες υγιεινής.
Στην αρχική μελέτη του Νοσοκομείου προβλέφθηκαν να οικοδομηθούν οκτώ περίπτερα, σύμφωνα με αυτόν τον τύπο και η δαπάνη ενός εκάστου θα ανερχόταν στις 150.000δρχ. Τελικώς κατασκευάσθηκε ένα περίπτερο τύπου Α.
Το περίπτερο Τύπου Α κατασκευάστηκε με χορηγία του Ανδρέα Συγγρού και επονομάστηκε “Περίπτερον Ανδρέα Συγγρού”, τιμής ένεκεν.
Αποτελείτο από ένα επίμηκες οικοδόμημα συνολικού μήκους 42, πλάτους 16 και ύψους 8.5 μέτρων.. Για να εξοικονομηθεί επιπλέον χώρος το περίπτερο οικοδομήθηκε ψηλότερα από ό,τι αρχικά είχε προβλεφθεί προκειμένου να κατοικηθεί και το ισόγειο για να στεγάσει το βοηθό ιατρό και τις μαθητευόμενες νοσοκόμες.
Μόλις ο επισκέπτης ανέβαινε τη σκάλα, βρισκόταν εμπρός σένα πλατύ εξώστη που περιέβαλε όλο το περίπτερο, ενώ η στέγη υποβασταζόταν από κολώνες λευκού κορινθιακού μαρμάρου.
Μέσα στο περίπτερο ένας διάδρομος που φωτιζόταν από ψηλά χώριζε το κτήριο στα δύο. Προς την αριστερή διεύθυνση υπήρχε ένας μικρός θάλαμος για δύο βαριά πάσχοντες και δύο δωμάτια νοσοκόμων. Προς τα δεξιά, μετά την εσωτερική σκάλα, υπήρχε το λουτρό, μετά ένα μικρό μαγειρείο, δύο τουαλέττες και, τέλος, μια αποθήκη καθαρού υλικού.
Αίθουσα Ασθενών
Στο τέλος του διαδρόμου βρισκόταν η αίθουσα των ασθενών η οποία είχε μήκος 17, πλάτος 9 και ύψος 4,5 μέτρα, με 14 κρεβάτια ασθενών. Και από τις δύο πλευρές η αίθουσα φωτιζόταν και αεριζόταν από δέκα μεγάλα διπλά παράθυρα. Το δάπεδο ολόκληρου του περιπτέρου καλυπτόταν από λείες τσιμεντένιες πλάκες, ενώ οι τοίχοι ήταν βαμμένοι με “σμαλτοειδές χρώμα”, υπο-πράσινο, εισαχθέν από την Αυστρία, κατά τα πρότυπα της εποχής. Η αίθουσα θερμαινόταν με μια μεγάλη πήλινη θερμάστρα δύο εστιών που βρισκόταν στο κέντρο της αίθουσας, ενώ φωτιζόταν όπως και ολόκληρο το νοσοκομείο με ηλεκτρικό φως. Στην κατασκευή της αίθουσας των ασθενών αλλά και ολόκληρου του περιπτέρου είχαν ληφθεί μέτρα για τον τεχνητό εξαερισμό, ενώ τα απόβλητα του νοσοκομείου διοχετεύονταν σε στεγνούς υπονόμους. Μετά την αίθουσα ασθενών υπήρχε μια άλλη μικρότερη που χρησίμευε και ως χειρουργικό τμήμα.
Σύμφωνα με αυτό τον τύπο κτίστηκε μόνο ένα περίπτερο το οποίο διαιρείτο σε δύο πτέρυγες με έξι (6) δωμάτια η καθεμία. Σε κάθε δωμάτιο υπήρχε μόνον ένα κρεβάτι. Καθένα από τα δωμάτια αυτά είχε μήκος 4,25, πλάτος 3 και ύψος 5 μέτρα. Στη μια πτέρυγα του περιπτέρου νοσηλεύονταν οι “ύποπτοι” για την εκδήλωση μιας μεταδοτικής νόσου, ενώ στην άλλη νοσηλεύονταν όσοι έπασχαν από μεταδοτικές ασθένειες, όπως τέτανος, ερυσίπελας, εγκεφαλονωτιαία φυματιώδης μηνιγγίτιδα, σηψοπυαιμία, ψώρα, άχωρ, κηρίον κ.λπ. και χρειάζονταν απομόνωση, ενώ ειδικά για τους πάσχοντες από κοκκύτη, εάν κρινόταν αναγκαίο, υπήρχε η σκέψη να ανεγερθεί ξεχωριστό περίπτερο.
Η δαπάνη για την κατασκευή αυτού του περιπτέρου ανήλθε στις 120.000 δραχμές.
Σύμφωνα με αυτόν τον τύπο προβλέφθηκε να οικοδομηθούν τρία (3) περίπτερα για να νοσηλευθούν όσοι πάσχουν από διφθερίτιδα, οστρακιά και ιλαρά. Τελικώς κατασκευάσθηκε ένα περίπτερο, ήταν διαιρεμένο σε δύο πτέρυγες εκ των οποίων η πρώτη αποτελείτο από μια αίθουσα με οκτώ κρεβάτια, εστιατόριο με εξώστη, μικρό μαγειρείο, δωμάτιο για τη νοσοκόμα και λουτρό, ενώ στην άλλη πτέρυγα υπήρχαν τρία (3) δωμάτια για νοσηλεία 4, 3 και 2 ασθενών. Υπήρχαν επίσης και οι απαραίτητοι βοηθητικοί χώροι. Η δαπάνη του περιπτέρου έφθασε τις 120.000 δραχμές.
Στην είσοδο του νοσοκομείου υπήρχαν και από τις δύο μεριές μικρά κτίσματα, η εσωτερική διάταξη των οποίων ήταν απλούστατη και το μεν ένα χρησίμευε ως θυρωρείο, ενώ το άλλο ως χώρος αναμονής των επισκεπτών.
Στον περίβολο του νοσοκομείου, πολύ κοντά στην είσοδο, υπήρχε ένα μεγάλο τριπλό οικοδόμημα. Στο μεσαίο τμήμα υπήρχε η πρόβλεψη να στεγαστεί το Διευθυντήριον με τα γραφεία της Διεύθυνσης, το φαρμακείο, τα δωμάτια των εφημερευόντων ιατρών, οι αποθήκες κ.λπ.
Στα δεξιά βρισκόταν η Ιατρική Πολυκλινική, δίκην σημερινών Εξωτερικών Ιατρείων, στην οποία γινόταν η επίσκεψη των εξωτερικών ασθενών, όσων δηλαδή δεν έχρηζαν νοσηλείας στο νοσοκομείο.
Αριστερά προβλέφθηκε να κτιστεί η Χειρουργική Πολυκλινική για την επίσκεψη των εξωτερικών αρρώστων με ελαφρά ορθοπεδικά και χειρουργικά περιστατικά. Μέσα σ΄αυτήν κατασκευάστηκε και Αίθουσα Εγχειρήσεων. Δίπλα βρισκόταν η αίθουσα των εργαλείων, των αντισηπτικών υλικών και η ειδική αίθουσα με τα ορθοπεδικά μηχανήματα. Πλησίον της Ιατρικής Πολυκλινικής προβλέφθηκε να κτιστούν δύο περίπτερα τύπου Α για τη νοσηλεία των εξωτερικών ασθενών, ενώ πλησίον της Χειρουργικής Πολυκλινικής δύο περίπτερα για τα χειρουργικά και ορθοπεδικά περιστατικά. Πίσω από το τριπλό αυτό οικοδόμημα βρισκόταν ένα τριώροφο οικοδόμημα: Η Κατοικία των Νοσοκόμων.
Στο νοσοκομείο των Παίδων προβλέφθηκε να λειτουργήσει και Σχολή Νοσοκόμων, οι οποίες θα έπρεπε να είναι απαραιτήτως εγγράμματες, καλής κοινωνικής τάξης, ηλικίας 20 έως 26 ετών. Η εκπαίδευσή τους θα διαρκούσε 2 χρόνια και γι΄αυτόν το σκοπό με πρωτοβουλία της ΑΒΥ Πριγκίπισσας Σοφίας ήρθαν τρεις διακεκριμένες νοσοκόμες από την Αγγλία, για να αναλάβουν την εκπαίδευση των Ελληνίδων νοσοκόμων, ούτως ώστε να πάψει αυτή η κατηγορία επαγγέλματος να θεωρείται ευτελής και ταπεινή.
Πίσω από αυτό το κτήριο βρισκόταν ο Πύργος των Υδαταποθηκών ύψους 16 μέτρων. Επειδή οι ανάγκες για νερό του Νοσοκομείου δεν ήταν δυνατόν να καλυφθούν από το Αδριάνειο Υδραγωγείο, έγινε γεώτρηση και σε βάθος 22 μέτρων βρέθηκε άφθονο και καθαρό νερό. Στο Μηχανοστάσιο του Νοσοκομείου υπήρχε επίσης ηλεκτρική μηχανή, δωρεά του ομογενούς Στεφάνοβικ Σκυλίτση, η οποία τροφοδοτούσε με ηλεκτρικό ρεύμα το νοσοκομείο.
Το Νοσοκομείο των Παίδων διέθετε και Απολυμαντικό Κατάστημα, στο οποίο υπήρχε αφενός απολυμαντικός κλίβανος ατμού αλλά και ένας επίσης κλίβανος καύσης όλων των μολυσμένων αντικειμένων, ώστε να μην ρίχνονται αυτά έξω από το νοσοκομείο και συντελούν με αυτόν τον τρόπο στην εξάπλωση των μεταδοτικών ασθενών.
Στον περίβολο του Νοσοκομείου στη βορειοδυτική πλευρά προβλέφθηκε να κτιστεί και ο Ναΐσκος της Αγίας του Θεού Σοφίας. Το οικοδόμημα συμπληρωνόταν από το Αμαξοστάσιο και το Στάβλο. Η μεταφορά των παιδιών από το σπίτι τους στο νοσοκομείο γινόταν με την άμαξα, η οποία προφανώς ήταν το ασθενοφόρο της εποχής!
Στην πορεία των χρόνων πολλά πράγματα άλλαξαν, πολλά από τα παλιά πέτρινα κτίρια κατεδαφίστηκαν και άλλα πήραν τη θέση τους.
Το 1935 το νοσοκομείο υπάγεται στο ΠΙΚΠΑ. Στα μαύρα χρόνια της Κατοχής, το προσωπικό του νοσοκομείου από την διοίκηση ως τον κλητήρα συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση, ενώ τα μπλόκα των Γερμανών δεν έλειψαν από το νοσοκομείο.
Το 1953 θεμελιώνεται ο βασικός πυρήνας του νέου νοσοκομείου, δηλαδή τα πλυντήρια και τα μαγειρεία, ενώ στα τέλη του 1957 θεμελιώνεται το κεντρικό κτίριό του
Το 1960 αρχίζει να λειτουργεί η Σχολή Αδελφών.
Το 1967 θεμελιώνεται ο σημερινός ναός του νοσοκομείου. Τη δεκαετία του ΄70 ξεκίνησε μια πραγματική κτιριακή κοσμογονία στο χώρο αυτό, ενώ τη δεκαετία του ΄80, με την έναρξη του ΕΣΥ, προστίθενται και νέα τμήματα. Τη δεκαετία του ΄90 έχουμε τη Μονάδα Μεταμόσχευσης Μυελού των Οστών.
Η προσφορά του νοσοκομείου αυτού στον παιδικό πληθυσμό υπήρξε καταλυτική.
Σημαντικοί σταθμοί στη λειτουργία του νοσοκομείου είναι οι εξής:
Το 1912 το νοσοκομείο επιτάσσεται και περιθάλπει τραυματίες πολέμου.
Το 1914 οι γιατροί του νοσοκομείου συμμετέχουν στην κατ΄οίκον νοσηλεία των Μακεδόνων προσφύγων
Το 1917 το νοσοκομείο υπάγεται στο Πατριωτικό Ίδρυμα Περιθάλψεως (Π.Ι.Π.).
Το 1921 το Π.Ι.Π. εγκρίνει και δημιουργεί μικροβιολογικό εργαστήριο, ενώ στις 17/2/22 εγκρίνεται πίστωση για την επισκευή και λειτουργία των περιπτέρων των Λοιμωδών, που μέχρι τότε χρησιμοποιούνταν σαν Οίκος Αδελφών.
Το 1922, κι ενώ η μικρασιατική εκστρατεία οδηγείται στην τραγική της κάθαρση, ο Πατριωτικός Σύνδεσμος των Ελληνίδων αφ΄ενός μεν παρεμποδίζει την είσοδο της Πανεπιστημιακής Κλινικής στο νοσοκομείο, αφ΄ετέρου επισπεύδει την αναμόρφωση του και κατασκευάζει δρόμο, ώστε το νοσοκομείο να είναι πιο προσπελάσιμο.
Στα τέλη του 1923 άρχισαν να λειτουργούν τρία νέα περίπτερα: το Λοιμωδών, της Οστρακιάς και της Ιλαράς. Παρ΄όλα αυτά, το 1926, η Παιδιατρική κλινική του Πανεπιστημίου εγκαθίσταται στο Νοσοκομείο Παίδων.