Η Φαίδρα του Γιάννη Ρίτσου σε μια υπαρξιακή προσέγγιση, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου, στο θέατρο Αλκμήνη, κάθε Κυριακή μέχρι τις 5 Απριλίου. Με αφορμή αυτήν την ιδιαίτερη θεατρική παράσταση συζητάμε με τον σκηνοθέτη.
Λέει ο Ευριπίδης στον Ιππόλυτο: οι δεύτερες σκέψεις είναι μάλλον πιο σωστές. Συμφωνείτε;
Α, μα, πώς να κρίνω εγώ τώρα αν είναι κάτι σωστό ή λάθος; Κρατώ την πληροφορία που μας διασώζει και ο Πλάτωνας στην «Απολογία του Σωκράτη» ότι ο Ευριπίδης ήταν ο δεύτερος μετά τον Σωκράτη πιο σοφός άνθρωπος στον τότε γνωστό κόσμο. «Σοφός Σοφοκλής, Σοφότερος δ’ Ευριπίδης, ανδρών δ’ απάντων σοφότατος Σωκράτης», έλεγε ο χρησμός του Μαντείου των Δελφών! Αυτό με υποχρεώνει, λοιπόν, να σταθώ και μια δεύτερη φορά στην σκέψη του Ευριπίδη και να πω ότι… ίσως να ‘χει ένα κάποιο δίκιο. Γιατί, με την πρώτη σκέψη μιλάει το αίμα, με την δεύτερη ο νους. Από την πρώτη μέχρι την δεύτερη υπάρχει ένα διάστημα, ένας τόπος όπου βασιλεύει η διάκριση. Η οποία μας χρειάζεται προκειμένου να προβούμε σε μια κρίση. Καθόλου τυχαία την όρισαν ως αρετή την διάκριση, και μάλιστα την μεγίστη όλων! Ο τόπος της, λοιπόν, ίσως να είναι εκεί ανάμεσα στην πρώτη και στην δεύτερη σκέψη…
Η «Φαίδρα» εξερευνά τα όρια του έρωτα, της ενοχής και του θανάτου, μέσα από την εσωτερική φωνή της ηρωίδας. Υπάρχουν όρια;
Ναι, υπάρχουν όρια, σαφώς! Αρχίζουν και τελειώνουν στα όρια του… άλλου! Αλλά ο έρωτας είναι ένα φυσικό φαινόμενο κι έρχεται για να διαλύσει την τάξη των πραγμάτων, να διαλύσει τα όρια, να απορροφήσει στη δίνη του την ύπαρξη, να την υποχρεώσει να σχετιστεί, να συναναστραφεί, να συν-ανα-στραφούν τα δύο μέρη, να στραφούν το ένα στο άλλο, να ενωθούν, να γίνουν ένα, ώστε να επιβιώσει με βία ο βίος, να νικήσει πάση θυσία η ζωή, που μόνος της πόθος είναι ο πολλαπλασιασμός της και μέσω αυτού ή ίδια η ζωή… της ζωής! Στο έρωτα μιλάει… το αίμα! Το σκοτεινό και πηχτό! Και πάντα ανεξήγητο… Ο άνθρωπος κατέχεται τότε από δυνάμεις που τον υπερβαίνουν και τον καθιστούν υποχείριο και παιχνίδι τους!
Το έργο επαναπροσδιορίζει τον αρχαίο μύθο μέσα στο πάντα επίκαιρο υπαρξιακό σκοτάδι. Πώς συνδέεται το χθες με το σήμερα;
Το έργο του Ρίτσου συζητά για αυτόν τον πυρήνα του ερωτικού φαινομένου που βρίσκεται στο κέντρο της ύπαρξης του κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως χαρακτήρος, ψυχοσύνθεσης, μόρφωσης, παιδείας, ταξικής καταγωγής κ.λπ. κ.λπ. – μιλά για την οντολογία του έρωτος! Κι ακριβώς για αυτόν τον λόγο το έργο ταξιδεύει στον χρόνο, επίκαιρο πάντα, προσπαθώντας να «φωτίσει» το σκοτάδι του έρωτα, που το ορίζει αυτό το «κάτι τραγικό και κτηνώδες» όπως πολύ ωραία το περιγράφει ο Ρίτσος. Το τραγικό να θέλει κάτι το θυμικό, το αίμα, κάτι που… ο νους και η λογική να μην το θέλουν!
Ο τραγικός έρωτας, ο αδιέξοδος (γιατί, κάθε έρωτας που σέβεται τον εαυτόν του οφείλει να είναι αδιέξοδος!) φέρνει στην επιφάνεια το κτηνώδες μέρος της ύπαρξής μας, ο άνθρωπος γίνεται ένα ζώο με την μορφή ανθρώπου, ένα μανικό όν που δεν έχει επιλογές. Ο έρωτας δεν είναι επιλογή… Ο ερωτευμένος είναι παιχνίδι στα χέρια των θεών…
Κι έτσι σε αυτά τα οντολογικά θέματα, βεβαίως και το χθες συνδέεται με το σήμερα και το τώρα με το πάντα!
Κι ο μύθος είναι ο τόπος που συναντιούνται μυστικά όλοι οι άνθρωποι – εκεί είναι το κοινό μας ραντεβού… Μέσω του μύθου διδάσκεται η ψυχή! Και μόνον οι μεγάλοι ποιητές, αυτοί οι ιππότες του πνεύματος, όπως κι ο αγαπημένος μας Ρίτσος, μόνον αυτοί έχουν το κουράγιο και τη δύναμη, την αντοχή και τη διαύγεια να καταδύονται στους μεγάλους μύθους και να αλιεύουν υπέρ του ανθρώπου πολύτιμα άυλα υλικά… (ακόμα και «σπασμένους καθρέφτες») για να στεριώσουν το ανθρώπινο στον άνθρωπο, να τον στήσουν και πάλι στα πόδια του, να τον κάνουν και πάλι Άνθρωπο, σε κοινωνία δηλαδή και πάλι με την πρώτη ίσως και μόνη μάλλον «θεϊκή» αρχή του – κι αυτό, ναι, είναι αποστολή και έργο (κυρίως) των ποιητών!
Η ηρωίδα διεκδικεί το δικαίωμα στην επιθυμία, έρχεται αντιμέτωπη με τη μοναξιά και μετατρέπει την ήττα της σε μια πράξη απόλυτης ειλικρίνειας και αυτογνωσίας. Με αυτή την ανάλυση βγαίνει κερδισμένη;
Δεν είμαι πολύ σίγουρος ότι μετατρέπει την ήττα της σε μια πράξη απόλυτης ειλικρίνειας και αυτογνωσίας… Σίγουρα τολμά να επιθυμεί και τολμά να το ομολογήσει, αλλά… είναι πια «στο σύνορο της συμφοράς της» όταν συνειδητοποιεί, όπως είπαμε, ότι αυτή της η επιθυμία, η «πολυκέφαλη, λερναία επιθυμία της»… τής είναι «ξένη»! Αντιλαμβάνεται ότι το φυσικό φαινόμενο του έρωτα την υπερβαίνει, κι αναγνωρίζει πως μέσα από εκείνη κάποιος άλλος θέλει κάτι άλλο…
Γρήγορα αντιλαμβάνεται το «παιχνίδι», δηλαδή την τραγωδία της – αλλά είναι ήδη στο κέντρο της αρένας.
Πάνω από αυτήν την αρένα, πάνω από αυτό το πεδίο, την «σκακιέρα» θα λέγαμε του έργου… κινούν τα πιόνια δύο θεές! Παίζουν σκάκι η Αφροδίτη και η Άρτεμις! Η Φαίδρα κι ο Ιππόλυτος είναι τα πιόνια! Την Φαίδρα κινεί η Αφροδίτη, τον Ιππόλυτο η Άρτεμις! Αυτό λέει ο μύθος!
Στην πραγματικότητα την μάχη την δίνουν οι δύο θέες… Οι δύο αυτές θήλυες δυνάμεις – η μια του έρωτα, η άλλη της εγκράτειας, της παρθενίας!
Όπου υπάρχει η μία δεν υπάρχει η άλλη – νόμος! Και μόνον από τον σχεδιασμό αυτού του αγώνα που προσφέρει ο μύθος, αντιλαμβάνεται κανείς τι στοχασμοί απορρέουν – ποταμός…
Η Αφροδίτη είναι αποφασισμένη να καταστρέψει τον Ιππόλυτο, τον αγαπημένο της Αρτέμιδος, κι έτσι στρέφει μανικά, ερωτικά κατά πάνω του την Φαίδρα. Η Φαίδρα, πονά, κι ο πόνος της την οδηγεί στην εκδίκηση, με τρόπο που συνθλίβει τον Ιππόλυτο, το ερωτικό της αντικείμενο.
Γιατί αυτές οι θήλυες δυνάμεις μάχονται πάντα; Γιατί η μία εξαφανίζει την άλλη; Τι υπερασπίζει η μία και τι η άλλη;
Ξέρουμε ότι το Άγιον Όρος, το Περιβόλι της Παναγίας, το άβατον των ανδρών, ό τόπος της εγκράτειας και της «αγιότητας της στέρησης», ήταν στους αρχαίους χρόνους το περιβόλι της Αρτέμιδος και το άβατον των γυναικών… Συμπτώσεις.
Γιατί ένας νέος άνδρας είναι αφιερωμένος σε μια θηλυκή αρχή; Με ποια πλευρά του μπαίνει στην αρένα του έρωτα;
Υποψιάζομαι ότι στον ερωτικό αγώνα μπαίνουμε όλοι μας, ανεξαρτήτως φύλου, αφενός χωρίς καμμιά επιλογή, αφετέρου… με την θηλυκή μας πλευρά! Εκεί σμιλεύεται το θηλυκό μας μέρος!
Στην αγάπη… το αντίθετο! Η αγάπη είναι επιλογή μας και την διακονεί το αρσενικό μας κομμάτι!
Στο έρωτα το αρσενικό μπαίνει, κατά τα φαινόμενα μόνον, ως κυνηγός.
Γιατί διάλεξατε τη Φαίδρα;
Α, έτυχε! Κάπως τα έφερε η ζωή… και μάλλον εκείνη μας διάλεξε! Για μένα πάντως δεν είναι, ξέρετε… μία ακόμα παράσταση. Είναι ένα χρέος και μια… παράδοση. Θα σας πω τι εννοώ…
Είχα την τύχη, στα πολύ νιάτα μου, να παίξω τον Ορέστη του Ρίτσου, (και στον «Ορέστη» του αλλά και στην «Επιστροφή της Ιφιγένειας»), σε σκηνοθεσία – διδασκαλία του Μίνου Βολανάκη!
Στην Αθήνα είχα την τύχη να παίξω, να παίξουμε (με την Μαρία Κατσιαδάκη, και τον Αντώνη Δημητρίου) και μπροστά στον ίδιο… τον Γιάννη Ρίτσο! Καταλαβαίνετε…
Τα διδάγματα από αυτήν την θητεία – μαθητεία ένιωσα την ανάγκη να τα παραδώσω κάποτε, και το έκανα πράγματι το 2009-10 ανεβάζοντας αυτούς τους δύο μονολόγους, στην μνήμη του Μίνου Βολανάκη, με δύο νέους τότε ηθοποιούς και μαθητές μου τον Ορέστη Τρίκα, την Χριστίνα Τασκασαπίδου, και τον Κωνσταντίνο Βαρσάμη στον ρόλο του Πυλάδη.
Τα παρέδωσα, λοιπόν, όλα! Ό,τι ήξερα, ό,τι είχα μάθει κι εγώ από τον Δάσκαλό μου. Ο Ορέστης Τρίκας, δάσκαλος κι αυτός τώρα πια στην Σχολή ΤΡΑΓΚΑ, συχνά διδάσκει κι αυτός Ρίτσο, και παραδίδει κι αυτός…
Έτσι είναι η Τέχνη μας, μια σκυτάλη που πάει από χέρι σε χέρι…
Τώρα, εφέτος μου δόθηκε η ευκαιρία για μια δεύτερη μεγάλη, συνειδητή παράδοση αυτού πάλι όλου του υλικού, με άλλα παιδιά, νέα… από το Θέατρο των ΑΛΛΑΓΩΝ. Την Βανέσσα Βαΐτση, τον Κωνσταντίνο Ντάτη, και τον Κωνσταντίνο Κατσούγκρη που είναι και βοηθός σκηνοθέτη στην παράσταση αυτή, μιας και εκπαιδεύεται και για σκηνοθέτης!
Μου δόθηκε, λοιπόν, για άλλη μια φορά η ευκαιρία παράδοσης αυτού του υλικού, με τα παιδιά τώρα του Θεάτρου των ΑΛΛΑΓΩΝ.
Ελπίζω κι αυτά με τη σειρά τους να παραδώσουν κάποτε σε άλλους την σκυτάλη…
Τι διαφορετικό έχει η δική σας Φαίδρα από τη Φαίδρα του Ευριπίδη και του Ρίτσου;
Α, ωραία ευκαιρία… να πω την θέση μου ως σκηνοθέτης σε σχέση με τα κείμενα. Είμαι της «παλιάς» Σχολής, και πιστεύω ακόμα πως η καλή σκηνοθεσία δεν πρέπει να φαίνεται. Επίσης, να πω ότι ούτε το έργο ούτε η ηρωίδα είναι… δική μου! Δεν επιθυμώ αυτήν την ματιά, αυτήν την στάση απέναντι στα έργα. Θαρρώ πως η ηρωίδα φέρει τον κόσμο εκείνον, τις ιδέες και τους στοχασμούς εκείνους που ο κάθε συγγραφέας θα ήθελε να μοιραστεί, να «κουβεντιάσει» με τους θεατές του! Σε αυτήν την κουβέντα, σε αυτήν την συνομιλία εμείς όλοι, μα όλοι, είμαστε μεσάζοντες. Συμβάλλουμε με έναν τέτοιο τρόπο έτσι ώστε να συνομιλήσουν οι δύο πλευρές.
Αν χρειαζόμαστε μιαν εικόνα για να γίνει αυτό πιο σαφές, ας δανειστούμε την εικόνα, την διαδικασία… εκπομπή – ραδιόφωνο – ακροατής. Υπάρχει μια εκπομπή στον αέρα που ζητάει τον ακροατή της. Η εκπομπή είναι το έργο, εμείς είμαστε τα ραδιόφωνα. Φανταστείτε ένα ραδιόφωνο να θέλει κι αυτό κάτι να πει ενώ παίζεται η εκπομπή – παράσιτα… στο αυτί του θεατή! Η δική μας δουλειά στην προκειμένη περίπτωση είναι να γίνουμε καλά ραδιόφωνα, καθαροί αγωγοί… του ήχου, των νοημάτων και των ιδεών, μιας και μιλάμε για ηθοποιούς κι όχι (πια) για θεατρίνους!
Στην εποχή μας αυτή η θέση θεωρείται ξεπερασμένη, παλιομοδίτικη και διάφορα άλλα κοσμητικά – αλλά, δεν πειράζει, ας θεωρείται! Εγώ θα επιμείνω… κι ας διαμαρτύρεται φωνασκώντας η μοδάτη εποχή!
Έτσι «η δική μου» η Φαίδρα… εύχομαι και ευελπιστώ να είναι η Φαίδρα του Ρίτσου, ή τουλάχιστον να είναι κοντά, πολύ κοντά σε αυτό που έχει γράψει ο Ρίτσος.
Και το αποτέλεσμα εξαρτάται πάντα από το πώς «διαβάζει» κανείς τα κείμενα… Μακάρι να είναι εύστοχη, λοιπόν, η δική μου «ανάγνωση»… Σε καμία περίπτωση, πάντως, δεν θα ήθελα να πω κάτι περισσότερο ή κάτι λιγότερο από αυτό (ακριβώς) που «διαβάζω» πως θέλει να πει ο ποιητής. Οι δάσκαλοί μας έλεγαν πως η μισή Υποκριτική είναι η σωστή ανάγνωση του κειμένου. Θα πρόσθετα ότι… η σωστή «ανάγνωση» του έργου είναι και ολόκληρη η σκηνοθεσία!
«Τα έργα», ξέρετε «… υποφέρουν από τη φήμη τους!» Αυτό έλεγε, κι αυτό έμαθα από τον Δάσκαλό μου τον Μίνωα Βολονάκη! Κι είναι αλήθεια. Για τους μεγάλους, γνωστούς και διάσημους ρόλους… όλοι έχουμε κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό μας, συνήθως ερήμην του έργου!
Σίγουρα οι θεατές μπορεί να ξαφνιαστούν βλέποντας την παράστασή μας, για το αν είναι έτσι η Φαίδρα ή κάπως αλλιώς. Το Θέατρο συνήθως υποφέρει από τις προβολές είτε των συντελεστών είτε των θεατών. Θέλει κουράγιο το να πάρεις αποστάσεις.
Η ιστορία της σας έκανε να αναθεωρήσετε ή να επιβεβαιώσετε δικές σας απόψεις;
Βρίσκομαι σε μια ηλικία, η οποία είναι μάλλον κοντινή με την ηλικία που είχε ο Ρίτσος όταν έγραψε την Φαίδρα. Είμαι «στην ανάμνηση των αισθήσεων» που λέει και η αγαπημένη μου δασκάλα η Ματίνα Μόσχοβη. Μπορώ να δω τώρα, τώρα που ησύχασε ο κουρνιαχτός της ανόητης νεότητας, να δω (κι εγώ, όπως κι εκείνος ίσως) πιο καθαρά… την τραγικότητα του έρωτα.
Για χρόνια νιώθεις και πιστεύεις ότι πας καβάλα την ζωή, και πως καλπάζεις επάνω της με ορμή και με πρόθεση, ιππέας εσύ και τ’ άλογο εκείνη, με τάχα μου δική σου, προσωπική διαδρομή, με όραμα, στόχους και επιλογές… και… αίφνης έρχεται η εποχή που σου αποκαλύπτεται πως το άλογο είσαι και ήσουν πάντα εσύ! Πως η ζωή σε πάει καβάλα, κι ότι εκείνη είναι αυτή που καλπάζει, μαστιγώνοντάς σε δε αλύπητα τις περισσότερες φορές, για λόγους και διαδρομές… που πάντα θα μας διαφεύγουν. Μυστήριο είναι η ζωή, και το θαύμα της μάς διαφεύγει όπως ο υδράργυρος μέσ’ απ’ τα δάχτυλά μας…
Μετά τη Φαίδρα τι προγραμματίζετε;
Θα ήθελα να ανεβάσω-ουμε πάλι τον μονόλογο του ΜΕΓΑ ΙΕΡΟΕΞΕΤΑΣΤΗ του Φ. Ντοστογιέφσκυ. Κάτι σχεδιάζουμε… Ίδωμεν.
Είναι ένα κείμενο που αγαπάω πολύ, και που νιώθω χρέος να το ανεβάζω όποτε η συνθήκη το επιτρέπει. Ένα κείμενο συγκλονιστικό που με κάνει να νιώθω συνεπής με τον εαυτόν μου και… με τον Καιρό!
Ξέρετε… είμαστε σε πόλεμο! Είμαι από αυτούς που το πιστεύουν ακράδαντα αυτό. Κι αν είναι έτσι τότε το Θέατρο καλό είναι να μιλήσει για αυτά τα μεγάλα θέματα που αφορούν την Υφήλιο.
Έχει ανάγκη η εποχή μας από ήρωες και μύθους;
Οι μύθοι διατρέχουν διαχρονικά όπως είπαμε την ανθρωπότητα, και κάθε εποχή κάτι μαθαίνει από αυτούς. Αντιστοίχως κι από τους ήρωες, ο άνθρωπος και η κάθε εποχή εμπνέεται από το παράδειγμά τους. Η ταραγμένη προσωπικότητα των ηρώων είναι πάντοτε πολύ χρήσιμη. Κάθε φορά που αναχαιτίζεται η ροή του ανθρώπινου, οι ήρωες, οι υπέροχοι αυτοί τρελοί, βάζουν θυσιαστικά πλάτη και σπρώχνουν τον Καιρό! Αλλά, βλέπετε οι εξουσίες κατάλαβαν τον κίνδυνο και χρήζουν ήρωες του αντι-ήρωες. Δεν διδάσκονται πια στα σχολειά οι ηρωικές μορφές του παρελθόντος, κι οι νέοι δεν έχουν παραδείγματα προς μίμηση. Κι ο Καιρός βογκά και ασθμαίνει…
Υποθέτω θα τους γεννήσει, όπως όλα και πάντοτε… η Ανάγκη!
Είναι το θέατρο πολιτική πράξη;
Στην Αρχαία Αθήνα ως τέτοιο γεννήθηκε. Οι αρχαίες τραγωδίες ήταν και είναι καθαρό πολιτικό Θέατρο. Κι οι παραστάσεις στα αρχαία θέατρα ήταν κάτι σαν γενικές, λαϊκές συνελεύσεις του Δήμου. Όλοι γνώριζαν τους πάντες, υπήρχε κοινός κώδικας συνεννόησης, και τα έργα δίδασκαν τον πολίτη πώς να μετέχει ενεργά και ξυπνά στην Δημοκρατία!
Μακάρι το Θέατρο να τολμήσει να γίνει και στις μέρες μας και πάλι… πολιτικό. Με την ευρύτερη ίσως έννοια πολιτικό, αλλά σαφέστατα πολιτικό. Δηλαδή να ασχολείται με τα μεγάλα θέματα της κοινωνίας, της πόλης, της συλλογικότητας. Είμαστε σε καιρό πολέμου. Επείγει! Το ψυχολογικό θέατρο έκανε τον κύκλο του. Τώρα δεν έχουμε την πολυτέλεια να ασχοληθούμε με το ατομικό. Τα ατομικά είναι θέματα για… καιρό ειρήνης. Αλλά τώρα… έχουμε πόλεμο. Κινδυνεύει σύνολο το ανθρώπινο είδος!
Είναι και ερωτική πράξη το θέατρο;
Ναι, ίσως. Αν προϋπόθεση του έρωτα είναι η σχέση, η συν-ανα-στροφή όπως είπαμε, ναι! Το Θέατρο οφείλει να σε αρπάξει και να σε συγκλονίσει! Να σε μετατοπίσει, αφού πρώτα σε συγκινήσει. Αν το Θέατρο χτίζει γέφυρες επικοινωνίας, ναι είναι και ερωτική πράξη! Και σίγουρα είναι Πύλη. Μέσα από τα έργα και την σκηνή μας νεύει το αόρατο…
Είναι η πολιτική ακόμα έρωτας;
Θα μπορούσε, αν κατέβαινε κανείς στον στίβο της πολιτικής με ηρωική διάθεση αυτοθυσίας. Με αποδοχή ότι θα τρωθεί, θα αφανιστεί για το κοινό καλό. Αν ήταν αφι-ερωμένος!
Τι ποιητικό, ερωτικό, έχει η εποχή μας;
Την σιωπή του Θεού!
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
Βοηθός Σκηνοθέτη: Κωνσταντίνος Κατσούγκρης
Σκηνικά – Κοστούμια: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
Επιμέλεια μουσικής: Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
Διανομή: Βανέσσα Βαΐτση, Κωνσταντίνος Ντάτης
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ
Χώρος: Θέατρο Αλκμήνη, Αλκμήνης 8-12, Αθήνα 118 54
[Μετρό: Στάση Κεραμεικός]
Το Θέατρο Αλκμήνη είναι προσβάσιμο στα Άτομα με ειδικές Ανάγκες.
Περίοδος Παραστάσεων: Από την Κυριακή 25 Ιανουαρίου 2026 έως την Κυριακή 5 Απριλίου 2026
Ημέρα & Ώρα Παραστάσεων: Κυριακή στις 21:00
Τιμές Εισιτηρίων:
Κανονικό: 15€, Μειωμένο [Φοιτητικό, Ανέργων, ΑμεΑ]: 12€
Προπώληση Εισιτηρίων:
https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/faidra-tou-gianni-ritsou/
Διάρκεια Παράστασης: 70 λεπτά
Video Παράστασης:
https://www.youtube.com/watch?v=ElKvO50vs5s