Περισσότερα από 240 ξενικά είδη έχουν πλέον καταγραφεί στις ελληνικές θάλασσες, σε μια εξέλιξη που αποτυπώνει τη βαθιά μεταβολή του θαλάσσιου περιβάλλοντος της χώρας. Η αύξηση των επικίνδυνων εισβολέων συνδέεται κυρίως με την κλιματική αλλαγή και την υπεραλίευση, παράγοντες που μεταβάλλουν τη φυσική ισορροπία των οικοσυστημάτων και ευνοούν την εγκατάσταση νέων ειδών.
Στη Μεσόγειο έχουν καταγραφεί περισσότερα από 1.000 ξενικά είδη, με βασική πύλη εισόδου τη Διώρυγα του Σουέζ. Παράλληλα, η μεταφορά τους γίνεται μέσω των θαλασσερμάτων των πλοίων, των υδατοκαλλιεργειών και της απελευθέρωσης οργανισμών από ενυδρεία. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η εμφάνιση νέων ειδών στην Ανατολική Μεσόγειο έχει αυξηθεί κατά 150% τα τελευταία 20 χρόνια.
Η άνοδος της θερμοκρασίας των θαλάσσιων υδάτων αποτελεί βασικό παράγοντα της αλλαγής. Από το 1970 έως το 2010 η μέση θερμοκρασία της επιφάνειας των ελληνικών θαλασσών αυξήθηκε κατά έναν βαθμό Κελσίου.
Οι ηπιότεροι χειμώνες και η μεγαλύτερη διάρκεια του καλοκαιριού δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την επιβίωση και αναπαραγωγή τροπικών ειδών, αλλά και μεδουσών όπως η μωβ μέδουσα (Pelagia noctiluca). Παράλληλα, οι επιστήμονες καταγράφουν στα αλιεύματα αυξανόμενη παρουσία ειδών που προτιμούν θερμότερα νερά, γεγονός που αποτυπώνει τη σταδιακή μεταφορά τροπικών πληθυσμών στις ελληνικές θάλασσες.
Η μωβ μέδουσα που μεταναστεύει στις ελληνικές θάλασσες
Σύμφωνα με τους ερευνητές, ο δείκτης MTC (Mean Temperature of the Catch) δείχνει ότι τα αλιεύματα αποτελούνται πλέον όλο και περισσότερο από είδη που προτιμούν τα θερμά νερά, αντανακλώντας την αλλαγή στη σύνθεση των πληθυσμών.
Υπεραλίευση και διατάραξη της τροφικής αλυσίδας
Οι ειδικοί θεωρούν την υπεραλίευση τη μεγαλύτερη απειλή για τις ελληνικές θάλασσες. Η μείωση των εγχώριων πληθυσμών ψαριών δημιουργεί διαθέσιμο χώρο και πόρους για την εξάπλωση των ξενικών ειδών. Παράλληλα, η συρρίκνωση των φυσικών θηρευτών των μεδουσών, όπως η χελώνα Καρέτα-Καρέτα, ο τόνος και ο ξιφίας, επιτρέπει στους πληθυσμούς τους να αυξάνονται χωρίς ουσιαστικούς φυσικούς περιορισμούς.
Τι φταίει και μεταναστεύουν τα τροπικά είδη στις ελληνικές θάλασσες
Τα πιο επικίνδυνα ξενικά είδη
Ανάμεσα στα περισσότερα από 240 ξενικά είδη που έχουν εντοπιστεί στις ελληνικές θάλασσες, ορισμένα θεωρούνται ιδιαίτερα επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία λόγω της τοξικότητάς τους ή των δηλητηριωδών ακάνθων τους.
Τα πιο επικίνδυνα είδη που χρήζουν προσοχής είναι τα εξής:
Λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus): Θεωρείται ο πιο θανάσιμος κίνδυνος καθώς περιέχει τη νευροτοξίνη τετροδοτοξίνη (TTX), η οποία μπορεί να προκαλέσει τον θάνατο σε όποιον τον καταναλώσει. Η τοξίνη βρίσκεται στο δέρμα, τα σπλάχνα, τις γονάδες και τα μάτια του ψαριού, ενώ δεν υπάρχει αντίδοτο, παρά μόνο υποστηρικτική αντιμετώπιση. Η κατανάλωσή του απαγορεύεται αυστηρά με ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Πόσο επικίνδυνος είναι ο λαγοκέφαλος και γιατί
Μωβ Μέδουσα (Pelagia noctiluca): Χαρακτηρίζεται ως ένα από τα πιο επικίνδυνα είδη μεδουσών στη Μεσόγειο. Το τσίμπημά της είναι εξαιρετικά επώδυνο λόγω της νευροτοξίνης που εκκρίνει, προκαλώντας ερύθημα, πρήξιμο και κάψιμο. Σε ευαίσθητα άτομα μπορεί να προκαλέσει σοβαρές δερμονεκρωτικές, καρδιοτοξικές και νευροτοξικές επιδράσεις, ενώ τα πλοκάμια της μπορούν να φτάσουν σε μήκος τα 2 έως και 10 μέτρα.
Λεοντόψαρο (Pterois miles): Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό αλλά και επικίνδυνο είδος που ανήκει στις σκορπίνες. Διαθέτει τοξικά αγκάθια που προκαλούν επώδυνα τσιμπήματα. Αν και πρωτοεμφανίστηκε στην Κύπρο, η εξάπλωσή του προς την Ελλάδα είναι πλέον γεγονός.
Plotosus lineatus: Ένα είδος που μοιάζει με γατόψαρο και αναμένεται να εξαπλωθεί στα ελληνικά νερά. Διαθέτει ισχυρό δηλητήριο στα αγκάθια του, αποτελώντας έναν από τους επερχόμενους «επικίνδυνους επισκέπτες».
Ακανθόπερκα ή Ρώσος (Sargocentron rubrum): Ένα κοκκινωπό ψάρι με δηλητηριώδη αγκάθια παρόμοια με της σκορπίνας, που απαντάται σε αφθονία στα Δωδεκάνησα.
Γερμανοί ή Αγριόσαλπες (Siganus rivulatus και Siganus luridus): Αν και καταναλώνονται σε ορισμένες περιοχές όπως τα Δωδεκάνησα, διαθέτουν δηλητηριώδεις ακάνθες που απαιτούν προσοχή κατά τον καθαρισμό τους.
Μπλε Καβούρι ή Ιταλός (Callinectes sapidus): Αν και θεωρείται εκλεκτός μεζέ, είναι ιδιαίτερα επιθετικό και μπορεί να προκαλέσει τραυματισμούς με τις δαγκάνες του, ενώ δημιουργεί προβλήματα και στα αλιευτικά εργαλεία.
Η άνοδος της θερμοκρασίας των υδάτων επηρεάζει άμεσα και καθοριστικά την αναπαραγωγή των μεδουσών, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που ευνοεί την ταχεία αύξηση των πληθυσμών τους. Η μωβ μέδουσα (Pelagia noctiluca) αναπαράγεται με επιτυχία σε θερμοκρασίες που κυμαίνονται από 16°C έως 27°C. Η παρουσία τους αυξάνεται σημαντικά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, καθώς οι υψηλότερες θερμοκρασίες της θάλασσας προσφέρουν τις ιδανικές συνθήκες για την αναπαραγωγή τους.
Λόγω της ανόδου της θερμοκρασίας, οι ελληνικές θάλασσες τον χειμώνα σπάνια πέφτουν πλέον κάτω από τους 12°C. Αυτή η συνθήκη ενδέχεται να ευνοεί τη διατήρηση των πληθυσμών των μεδουσών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, αντί για την εποχιακή τους εμφάνιση.
Τι κάνουμε αν δεχτούμε τσίμπημα από μωβ μέδουσα – Το πρωτόκολλο αντιμετώπισης
Οι κλιματικές συνθήκες που χαρακτηρίζονται από υψηλές θερμοκρασίες και ήπιους χειμώνες ευνοούν την ενισχυμένη αναπαραγωγή και αποτελούν καθοριστικό παράγοντα για τη δημιουργία μεγάλων εξάρσεων στους πληθυσμούς μεδουσών. Παράλληλα, η θέρμανση των υδάτων και η παράταση της διάρκειας του καλοκαιριού προσφέρουν ευνοϊκότερες συνθήκες για την επιβίωση των αυγών και την ταχύτερη ανάπτυξη των απογόνων, επιτρέποντας στα είδη να επεκτείνουν τον πληθυσμό τους.
Εκτός από την υψηλή θερμοκρασία, η αναπαραγωγική επιτυχία και ο σχηματισμός εξάρσεων ευνοούνται επίσης από τη χαμηλή βροχόπτωση και την υψηλή ατμοσφαιρική πίεση.
Το 2026 το Αιγαίο διανύει δεύτερη συνεχόμενη χρονιά έντονης παρουσίας μωβ μεδουσών. Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις έχουν καταγραφεί στη Χαλκίδα, στις Αλυκές Δροσιάς και στην Αρκίτσα Φθιώτιδας. Αυξημένη δραστηριότητα έχει επίσης αναφερθεί στο Φισκάρδο Κεφαλονιάς, στο Γαλαξίδι, στον Κορινθιακό και τον Παγασητικό Κόλπο, καθώς και στη Σκιάθο και τη Σκόπελο.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η παρουσία των μεδουσών μεταβάλλεται καθημερινά, καθώς επηρεάζεται από τα θαλάσσια ρεύματα και τις καιρικές συνθήκες. Για την έγκαιρη ενημέρωση των λουόμενων, υπάρχει διαθέσιμη η δωρεάν online πλατφόρμα Pelagia Logbook και ο διαδραστικός χάρτης του iNaturalist, όπου οι πολίτες μπορούν να βλέπουν και να υποβάλλουν καταγραφές σε πραγματικό χρόνο.
Παρά τις κατά καιρούς αναφορές για εμφανίσεις καρχαριών, οι ειδικοί τονίζουν ότι οι ελληνικές θάλασσες παραμένουν ασφαλείς για τους λουόμενους. Η τελευταία καταγεγραμμένη επίθεση καρχαρία στην Ελλάδα σημειώθηκε πριν από περίπου 45 χρόνια, ενώ η τελευταία θανατηφόρα επίθεση καταγράφηκε πριν από περίπου 60 χρόνια.
Ποια είδη καρχαρία έχουν εντοπιστεί στις ελληνικές θάλασσες
Στις ελληνικές θάλασσες έχουν καταγραφεί περισσότερα από 45 είδη καρχαριών, μεταξύ των οποίων ο μάκο, ο γαλάζιος και ο εξαβράγχιος καρχαρίας. Οι περισσότερες εμφανίσεις κοντά στις ακτές σχετίζονται με την αναπαραγωγή ή την αναζήτηση τροφής και όχι με επιθετική συμπεριφορά προς τον άνθρωπο.
Ενδεικτικό είναι ότι μόλις χθες Ιταλοί δύτες κατέγραψαν έναν λευκό καρχαρία να «βολτάρει» στη Μεσόγειο, κοντά στη Σικελία.
Οι λευκοί καρχαρίες απαντώνται συνήθως σε εύκρατα και υποτροπικά παράκτια ύδατα, ιδιαίτερα στον βορειοανατολικό Ειρηνικό, τη νότια Αφρική και την Ωκεανία. Ωστόσο, φαίνεται ότι το είδος περιπλανιέται πλέον και στις θάλασσες ανοιχτά των ευρωπαϊκών ακτών. «Στατιστικά, είναι πολύ πιο πιθανό να κερδίσεις το τζάκποτ στο λαχείο, παρά να συναντήσεις ένα τόσο εμβληματικό ζώο κάτω από το νερό», δήλωσε ο Derk Remmers, ο δύτης που βιντεοσκόπησε τη συνάντηση.
Οι καρχαρίες είναι ζώα που αντιλαμβάνονται τον κραδασμό στη θάλασσα και συνήθως απομακρύνονται μόλις αντιληφθούν ανθρώπινη παρουσία. Πολλές φορές πλησιάζουν από περιέργεια και όχι με πρόθεση επίθεσης.
Οι εφαρμογές και τα έργα «επιστήμης των πολιτών» (citizen science) αποτελούν πλέον κεντρικό πυλώνα για την παρακολούθηση των ελληνικών θαλασσών, καθώς επιτρέπουν τη συλλογή δεδομένων σε κλίμακα που θα ήταν αδύνατο να επιτευχθεί μόνο από την επιστημονική κοινότητα.
Πώς λειτουργεί η «επιστήμη των πολιτών»
Δείτε το ντοκιμαντέρ της «Ζούγκλας» για την μεγάλη εισβολή των ξενικών ειδών στις ελληνικές θάλασσες:
*Πηγές: Greek Shark Sightings Map
Pelagia noctiluca – Biodiversity GR
EΛΚΕΘΕ
isea.com.gr
**Η επεξεργασία των στοιχείων έγινε με NOTEBOOK LM