Σε μια εποχή αλλεπάλληλων κρίσεων, από τη χρηματοπιστωτική κατάρρευση του 2008 μέχρι τους πολέμους στην Ουκρανία και τη Γάζα, το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα φαίνεται να δοκιμάζεται έντονα.
Παρ’ όλα αυτά, ο καπιταλισμός παραμένει εντυπωσιακά ανθεκτικός. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, ένας τρόπος παραγωγής κυριαρχεί σχεδόν καθολικά. Ο ιστορικός Sven Beckert υποστηρίζει ότι αυτή η κυριαρχία δεν είναι φυσική, ούτε αιώνια και άρα δεν αποκλείεται να έχει και τέλος.
Στο βιβλίο του Capitalism: A Global History, ο Beckert επιχειρεί να αφηγηθεί την ιστορία του καπιταλισμού σε βάθος περίπου χιλιετίας, αναδεικνύοντας τη σταδιακή του ανάδυση και την παγκόσμια εξάπλωσή του.
Όπως εξηγεί σε συνέντευξή του, στόχος του δεν είναι να αποδείξει αν είχαν δίκιο στοχαστές όπως ο Adam Smith ή ο Karl Marx, αλλά να φωτίσει πώς διαμορφώθηκε ιστορικά το σύστημα που καθορίζει σήμερα σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής μας.
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα του Beckert είναι ότι ο καπιταλισμός δεν αποτελεί μια διαχρονική, «φυσική» κατάσταση της ανθρώπινης κοινωνίας, ή ένα σύστημα συμβατό με την ανθρώπινη φύση όπως λένε αρκετοί υπέρμαχοί του.
Αντίθετα, πρόκειται για ένα ιστορικό φαινόμενο που προέκυψε μέσα από συγκεκριμένες συνθήκες. Για αιώνες, συνυπήρχαν διαφορετικά οικονομικά συστήματα — αγροτικές οικονομίες, φεουδαρχικά καθεστώτα και εμπορικά δίκτυα — χωρίς να κυριαρχεί η λογική του κέρδους και της συσσώρευσης κεφαλαίου.
Ο Beckert απορρίπτει την ιδέα ότι μπορούμε να εντοπίσουμε ένα και μοναδικό «σημείο εκκίνησης» του καπιταλισμού, είτε αυτό είναι η Αγγλία είτε κάποια ιταλική πόλη. Αντίθετα, τονίζει ότι η ανάδυσή του ήταν αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας σε διεθνές επίπεδο. Εμπορικές κοινότητες, τραπεζίτες και έμποροι σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου άρχισαν να λειτουργούν με βάση μια νέα οικονομική λογική, η οποία σταδιακά επεκτάθηκε.
Κεντρική θέση στη σκέψη του Beckert κατέχει η ιδέα ότι ο καπιταλισμός ήταν από την αρχή ένα παγκόσμιο φαινόμενο. Δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσα από την ευρωπαϊκή ιστορία. Αντίθετα, η ευρωπαϊκή ανάπτυξη συνδέθηκε άμεσα με την αποικιοκρατία, το εμπόριο και την εκμετάλλευση άλλων περιοχών.
Η επέκταση προς την Αμερική και την Αφρική, η δουλεία και οι φυτείες, καθώς και το διεθνές εμπόριο πρώτων υλών — όπως το βαμβάκι — αποτέλεσαν θεμέλια της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η Ευρώπη δεν άλλαξε μόνο «εκ των έσω», αλλά και μέσα από τη βίαιη ενσωμάτωση άλλων περιοχών στο παγκόσμιο σύστημα.
Αντίθετα με τη διαδεδομένη εικόνα του καπιταλισμού που παρουσιάζεται ως το σύστημα που δίνει ελευθερία και δυνατότητες, ο Beckert υπογραμμίζει πως το βασικό στοιχειακό του είναι η βία. Η ιστορία του καπιταλισμού, ιδιαίτερα στις πρώτες φάσεις του, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αποικιοκρατία, τη δουλεία και τον εξαναγκασμό.
Αυτή η διάσταση συχνά υποβαθμίστηκε κατά την περίοδο του νεοφιλελευθερισμού, όταν κυριάρχησε η ιδέα ότι οι αγορές μπορούν να οργανώσουν την κοινωνία με ειρηνικό και ορθολογικό τρόπο. Ωστόσο, οι σύγχρονες γεωπολιτικές εντάσεις δείχνουν ότι ο εξαναγκασμός δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά απλώς έχει αλλάξει μορφή.
Ο καπιταλισμός δεν δημιούργησε μόνο νέες οικονομικές σχέσεις, αλλά και νέες κοινωνικές τάξεις. Τον 19ο αιώνα αναδύεται μια αστική τάξη με συνείδηση τέτοια, η οποία οργανώνει την κοινωνία γύρω από την ιδιοκτησία και το κεφάλαιο. Ταυτόχρονα, διαμορφώνεται και η εργατική τάξη, όχι όμως ως ενιαία και ομοιογενής ομάδα.
Οι αντιθέσεις μεταξύ αυτών των τάξεων οδήγησαν σε κοινωνικές συγκρούσεις, επαναστάσεις και μεταρρυθμίσεις. Ο Beckert επισημαίνει ότι οι αλλαγές στον καπιταλισμό δεν προήλθαν μόνο από τις αγορές, αλλά και από κοινωνικούς αγώνες, από εξεγέρσεις σκλάβων μέχρι τα εργατικά κινήματα.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι ο ρόλος της οικογένειας και του κράτους. Η οικογένεια λειτουργεί ως μηχανισμός μεταβίβασης πλούτου, αλλά και ως βασική μονάδα κοινωνικής αναπαραγωγής. Παράλληλα, το κράτος υπήρξε καθοριστικό για την εγκαθίδρυση και τη διατήρηση του καπιταλισμού, μέσω νόμων, θεσμών και πολιτικών.
Αυτό οδηγεί σε ένα σημαντικό συμπέρασμα: αν ο καπιταλισμός δημιουργήθηκε με τη στήριξη του κράτους, τότε και η υπέρβασή του πιθανόν να απαιτεί αντίστοιχες πολιτικές και θεσμικές παρεμβάσεις.
Παρά τη σημερινή του κυριαρχία, ο Beckert επιμένει ότι ο καπιταλισμός δεν είναι αιώνιος, όπως σημειώνει το Jacobin. Όπως κάθε ιστορικό σύστημα, έχει αρχή και μπορεί να έχει τέλος. Δεν προβλέπει πότε ή πώς θα συμβεί αυτό, αλλά τονίζει ότι η ιστορία δείχνει συνεχείς μετασχηματισμούς.
Μία πιθανή κατεύθυνση είναι η ανάπτυξη «νησίδων» εναλλακτικών μορφών οργάνωσης — κοινωνικών πειραμάτων που λειτουργούν εκτός της καθαρής λογικής της αγοράς. Αν αυτές επεκταθούν, όπως συνέβη κάποτε με τον ίδιο τον καπιταλισμό, ίσως ανοίξουν τον δρόμο για ένα νέο σύστημα.