Για δεκαετίες η Σουηδία αποτελούσε διεθνές πρότυπο σε θέματα παιδικής προστασίας, κοινωνικής πρόνοιας και ανθρωποκεντρικής δικαιοσύνης. Σήμερα όμως η χώρα βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή όπως διαβάζουμε στον ευρωπαϊκό τύπο. Η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Ούλφ Κρίστενσον, προχωρά σε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών: την κράτηση ανηλίκων σε φυλακές και τη μείωση του ορίου ποινικής ευθύνης από τα 15 στα 13 έτη για ορισμένα σοβαρά αδικήματα.
Η απόφαση -σύμφωνα με το αφήγημα της κυβέρνησης- έρχεται ως απάντηση στην έκρηξη της βίας των συμμοριών ανηλίκων που τα τελευταία χρόνια είναι σε έξαρση στη σκανδιναβική χώρα. Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι οι ανθρωποκτονίες που σχετίζονται με συμμορίες έχουν μειωθεί το τελευταίο διάστημα, όμως οι αρχές διαπιστώνουν ότι όλο και μικρότερα παιδιά στρατολογούνται από εγκληματικά δίκτυα για διακίνηση ναρκωτικών, ληστείες και δολοφονικές επιθέσεις.
Στη φυλακή υψίστης ασφαλείας της Κούμλα, αυτή τη στιγμή που γίνονται προετοιμασίες ώστε για πρώτη φορά μετά από 60 χρόνια λειτουργίας, η φυλακή να υποδεχθεί ανήλικους κρατούμενους. Τα κελιά ανακαινίζονται, δημιουργούνται σχολικές αίθουσες και οι διοικήσεις προσπαθούν να προσαρμόσουν έναν χώρο σχεδιασμένο για ενήλικες στις ανάγκες παιδιών, αναφέρει ρεπορτάζ του Guardian.
Ωστόσο ακόμη και όσοι καλούνται να εφαρμόσουν το μέτρο εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις. Ο διευθυντής της φυλακής, δηλώνει στον σουηδικό τύπο ξεκάθαρα ότι θεωρεί λανθασμένη την κράτηση παιδιών στη φυλακή. Παρ’ όλα αυτά, από τη στιγμή που η απόφαση έχει ληφθεί, επιδιώκει να εξασφαλίσει τις καλύτερες δυνατές συνθήκες για τους ανήλικους κρατούμενους.
Η αλλαγή σηματοδοτεί μια βαθιά μετατόπιση στη φιλοσοφία του σουηδικού κράτους. Μέχρι σήμερα οι ανήλικοι που καταδικάζονταν για σοβαρά εγκλήματα τοποθετούνταν κυρίως σε ειδικά κλειστά ιδρύματα φροντίδας. Παρά τα προβλήματα και τις επικρίσεις που δέχονταν αυτές οι δομές, στόχος τους παρέμενε η επανένταξη και όχι η τιμωρία, ένα μοντέλο πιο ανθρωποκεντρικό που χαρακτήριζε έως πρόσφατα τις σκανδιναβικές χώρες.
Ευτυχώς, υπάρχουν οι φωνές που αντιτίθενται στην στροφή αυτή από την πλευρά της σουηδικής κυβέρνησης. Η UNICEF Σουηδία, οργανώσεις δικαιωμάτων του παιδιού, ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες προειδοποιούν ότι πρόκειται για σοβαρή οπισθοδρόμηση και υπενθυμίζουν ότι ο ΟΗΕ και η ευρωπαϊκή νομοθεσία θεωρούν τη φυλάκιση ανηλίκων ως το έσχατο μέτρο και μόνο όταν δεν υπάρχει καμία άλλη εναλλακτική λύση.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η πρόθεση μείωσης της ηλικίας ποινικής ευθύνης στα 13 χρόνια. Επιστήμονες επισημαίνουν ότι σε αυτή την ηλικία ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε κρίσιμη φάση ανάπτυξης κι ότι η ικανότητα εκτίμησης κινδύνου, πρόβλεψης συνεπειών και λήψης ώριμων αποφάσεων απέχει πολύ από εκείνη ενός ενήλικα.
Τα στοιχεία μάλιστα δείχνουν εδώ και δεκαετίες, ότι τα περισσότερα παιδιά που εμπλέκονται σε σοβαρή εγκληματικότητα είναι τα ίδια θύματα κοινωνικής εγκατάλειψης. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του Εθνικού Συμβουλίου του Κράτους της Σουηδίας, εννέα στα δέκα παιδιά κάτω των 15 ετών που ερευνήθηκαν για σοβαρά αδικήματα ήταν ήδη γνωστά στις κοινωνικές υπηρεσίες, ενώ σχεδόν τα μισά είχαν ιστορικό ψυχιατρικής διάγνωσης.
Το γεγονός αυτό φωτίζει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση. Πολλά από τα παιδιά που στρατολογούνται από συμμορίες έχουν προηγουμένως βιώσει φτώχεια, κακοποίηση, τραύμα ή κοινωνικό αποκλεισμό. Όπως επισημαίνει ο διευθυντής της φυλακής, πρόκειται συχνά για ανήλικους που είναι ταυτόχρονα θύματα και θύτες.
Η σουηδική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το υπάρχον σύστημα απέτυχε να αντιμετωπίσει την εγκληματικότητα των ανηλίκων και ότι απαιτούνται πιο αυστηρά μέτρα. Οι επικριτές, αντίθετα, θεωρούν ότι η πολιτική αυτή αποτελεί προϊόν πανικού και προεκλογικών πιέσεων, ιδίως από την ακροδεξιά (Sweden Democrats), από τη στήριξη της οποίας εξαρτάται η κυβέρνηση.
Ηλεκτρονικό βραχιολάκι σε παιδιά 13 ετών πριν καν διαπράξουν έγκλημα
Ψάχνοντας την απαρχή των προσπαθειών της σουηδικής κυβέρνησης να καταλύσει τόσο αποφασιστικά προστατευτικά δίχτυα για τα δικαιώματα των παιδιών, διάβασα πως τον προηγούμενο μήνα, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει να επιβάλει ηλεκτρονική παρακολούθηση σε παιδιά ηλικίας ακόμη και 13 ετών, όχι επειδή έχουν διαπράξει κάποιο αδίκημα, αλλά επειδή θεωρούνται «πιθανός στόχος στρατολόγησης από εγκληματικές συμμορίες»!
Το μέτρο προβλέπει τη χρήση ηλεκτρονικών βραχιολιών που θα επιτρέπουν στις κοινωνικές υπηρεσίες να ελέγχουν αν τα παιδιά τηρούν τις ώρες παραμονής στο σπίτι που θα τους έχουν επιβληθεί. Η απόφαση δεν θα λαμβάνεται από ποινικά δικαστήρια αλλά από διοικητικά, καθώς οι ανήλικοι δεν αντιμετωπίζονται ως παραβάτες αλλά ως παιδιά που χρήζουν «προστατευτικής παρέμβασης».
Η κυβέρνηση δικαιολογεί την επιλογή επικαλούμενη τη ραγδαία αύξηση της στρατολόγησης ανηλίκων από συμμορίες. Σύμφωνα με στοιχεία των αρχών, ο αριθμός των παιδιών 13 και 14 ετών που εμπλέκονται σε βίαιες εγκληματικές υποθέσεις έχει σχεδόν τριπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια. Οι συμμορίες εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι τα παιδιά αντιμετωπίζουν ηπιότερες συνέπειες από το ποινικό σύστημα και τα χρησιμοποιούν για διακίνηση ναρκωτικών, μεταφορά όπλων ή ακόμη και δολοφονικές επιθέσεις.
Ωστόσο, οργανώσεις για τα δικαιώματα του παιδιού, μεταξύ των οποίων η UNICEF, εκφράζουν σοβαρές ανησυχίες. Επισημαίνουν ότι πρόκειται για περιορισμό της ελευθερίας παιδιών που δεν έχουν κατηγορηθεί ούτε καταδικαστεί για κάποιο αδίκημα. Παράλληλα, προειδοποιούν ότι τέτοιου είδους πολιτικές μπορεί να οδηγήσουν σε στιγματισμό και να στοχοποιήσουν δυσανάλογα παιδιά από φτωχές ή μεταναστευτικές κοινότητες.
Το πρόβλημα ξεπερνά τα σύνορα της Σουηδίας όμως καθώς βλέπουμε πως η επικράτηση της ακροδεξιάς οδηγεί στην καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στις δύο όχθες του Ατλαντικού. Έχουμε δει πρόσφατα παραδείγματα στη χώρα μας στοχοποίησης των ανηλίκων από ΜΜΕ και κυβερνητικές αποφάσεις. Το ότι υποχωρεί το κοινωνικό κράτος στη Σουηδία όμως, μια χώρα που λειτουργούσε ως πήχης για τον νότο, είναι μια είδηση εξαιρετικά ανησυχητική και ένας επιπλέον λόγος να είναι οι κοινωνίες σε εγρήγορση.