Αν υπάρχει ένα θέμα ικανό να τινάξει στον αέρα ένα οικογενειακό τραπέζι, αυτό είναι η πολιτική. Τι γίνεται όμως όταν το ίδιο το φαγητό γίνεται αντικείμενο πολιτικής; Στη Γαλλία, η εφημερίδα Libération επιχείρησε να απαντήσει σε ένα παράδοξο αλλά απολαυστικό ερώτημα: έχουν τα πιάτα πολιτική ταυτότητα; Μετά από συζητήσεις για άλλα εδέσματα όπως το φοντί και τη νισουάζ σαλάτα, ήρθε η σειρά του μπέργκερ. Είναι τελικά φαγητό της δεξιάς ή της αριστεράς;
Η συζήτηση, όσο ανάλαφρη κι αν μοιάζει, αγγίζει βαθύτερα ζητήματα όπως την ταξική διάσταση της διατροφής, την παγκοσμιοποίηση, τη βιομηχανία τροφίμων, ακόμη και την ηθική κατανάλωση. Και όπως συμβαίνει συχνά με τα σύγχρονα πολιτισμικά σύμβολα, το μπέργκερ μοιάζει να χωράει όλες τις αντιφάσεις της εποχής.
Η δημοσιογράφος και συγγραφέας Νορά Μπουαζούνι υποστηρίζει ότι το μπέργκερ είναι «οντολογικά αριστερό». Για εκείνη, η ουσία του βρίσκεται στην ελευθερία και τη συμπερίληψη. Δεν υπάρχει μία αυθεντική συνταγή, ούτε αυστηρή παράδοση, αναφέρει η Liberation.
Το μπέργκερ μπορεί να είναι με μοσχάρι ή με μανιτάρι, με μπριός ψωμί ή με ψωμί χωρίς γλουτένη, με βιομηχανική σάλτσα ή σπιτική μαγιονέζα. Είναι ένα φαγητό ανοιχτό σε όλους και σε όλα.
Αυτή η ευελιξία, λέει, το καθιστά βαθιά δημοκρατικό. Επιπλέον, τρώγεται με τα χέρια, στον δρόμο, πολλές φορές περπατώντας. Δεν υπακούει στους κανόνες της αστικής γαστρονομίας ούτε στο τελετουργικό του «καθώς πρέπει» γεύματος. Το μπέργκερ συνδέεται με το street food, με μια λαϊκή και άμεση σχέση με το φαγητό, μακριά από την επισημότητα της γαλλικής κουζίνας.
Η Μπουαζούνι επιμένει επίσης ότι η ηθική διάκριση ανάμεσα σε «καλό» και «κακό» φαγητό είναι παραπλανητική. Το μπέργκερ θεωρείται συχνά σύμβολο «junk food», όμως, όπως υποστηρίζει, κανένα τρόφιμο δεν είναι πραγματικά αθώο μέσα σε ένα προβληματικό σύστημα παραγωγής. Ακόμη και οι υποτιθέμενες «υγιεινές» επιλογές κρύβουν αντιφάσεις: η κινόα, για παράδειγμα, που καταναλώνεται ως trendy superfood στην Ευρώπη, έχει γίνει τόσο ακριβή ώστε πολλές αγρότισσες στο Περού δυσκολεύονται πλέον να την αγοράσουν.
Το ίδιο ισχύει και για ένα μπέργκερ. Από πού προέρχονται οι ντομάτες; Ποιοι τις μαζεύουν; Πώς εκτρέφονται οι αγελάδες για το τυρί και το κρέας; Σε ένα παγκοσμιοποιημένο διατροφικό σύστημα, λέει η συγγραφέας, η αγνότητα είναι ψευδαίσθηση.
Ποιος έχει την οικονομική δυνατότητα να επιλέξει τι θα φάει;
Από την άλλη πλευρά, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ζαν-Λοράν Κασσελί βλέπει στο μπέργκερ ένα κατεξοχήν δεξιό προϊόν — ή, τουλάχιστον, προϊόν του αμερικανικού καπιταλισμού. Θυμίζει ότι το μπέργκερ εισήχθη στη Γαλλία μέσα από την αμερικανοποίηση του τρόπου ζωής και τη λογική του fast food. Η γρήγορη κατανάλωση, το self-service και η τυποποίηση θεωρήθηκαν επίθεση στη γαλλική γαστρονομική παράδοση και στο τελετουργικό του οικογενειακού γεύματος.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα McDonald’s έγιναν στόχος τόσο της συντηρητικής δεξιάς όσο και της αριστεράς. Ο αγρότης και πολιτικός Ζοζέ Μποβέ έγινε διεθνές σύμβολο όταν συμμετείχε το 1999 στην κατεδάφιση ενός McDonald’s, καταγγέλλοντας την αμερικανική πολιτισμική κυριαρχία και τη βιομηχανική γεωργία.
Ωστόσο, ο Κασσελί αναγνωρίζει ότι το burger έχει μεταμορφωθεί. Από φθηνό fast food έγινε «γκουρμέ» προϊόν. Σήμερα υπάρχει σε ακριβά μπεργκεράδικα, σε μπρασερί, ακόμα και σε εκδοχές υψηλής γαστρονομίας. Όπως συνέβη με το κεμπάμπ ή το τάκος, το μπέργκερ «κληρονομήθηκε» πολιτισμικά και απέκτησε θέση στο γαλλικό γαστρονομικό τοπίο.
Κατά τον ίδιο, αυτή η μεταμόρφωση αντανακλά και τις αλλαγές στις κοινωνικές τάξεις. Οι millennials που μεγάλωσαν με fast food απέκτησαν αργότερα μεγαλύτερο εισόδημα και ζήτησαν πιο ποιοτικές, πιο «εκλεπτυσμένες» εκδοχές του ίδιου φαγητού. Έτσι γεννήθηκε το γκουρμέ μπέργκερ: ένα προϊόν που προσπαθεί να συμφιλιώσει τη λαϊκή κουλτούρα με την αστική κατανάλωση.
Η μεγάλη αντίφαση, σύμφωνα με τον Κασσελί, βρίσκεται σήμερα αλλού: η αριστερά υπερασπίζεται πλέον το «καλό φαγητό», το βιολογικό, το τοπικό και τις μικρές παραγωγές. Όμως αυτές οι επιλογές συχνά κοστίζουν ακριβά και δεν είναι προσβάσιμες σε όλους. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν το μπέργκερ είναι δεξιό ή αριστερό, αλλά ποιος έχει την οικονομική δυνατότητα να επιλέξει τι θα φάει.