HotDoc.History: Η άνοδος και η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Γιατί έσβησε (;) η ελπίδα
Η παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων και η παραγωγικότητα που ήταν 4-5 φορές χαμηλότερη από ό,τι στις ΗΠΑ
Χρήστος Τρικαλινός
11:00
10 Νοεμβρίου 2025
Η μισθολογική διαφορά ενός ειδικευμένου εργάτη (350 ρούβλια) με τον γενικό γραμματέα του ΚΚΣΕ (1.500 ρούβλια) δεν ήταν χαώδης. Ωστόσο μετρούσαν άλλα προβλήματα, όπως λειψές υπηρεσίες, ελλείψεις και κλοπές προϊόντων, χαμηλή ποιότητα κατοικιών, απογοήτευση των πολιτών. Γιγαντοαφίσα του Μπρέζνιεφ την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων της Μόσχας το 1980
Τέτοιες μέρες, πριν από 104 χρόνια τον κόσμο όλον συντάρασσε η είδηση της Μεγάλης Οκτωβριανής Επανάστασης, μια είδηση που γέμισε ελπίδες τον κόσμο της εργασίας και σκόρπισε το μίσος και τον τρόμο στους εκμεταλλευτές. Σε λίγες όμως μέρες συμπληρώνονται και τα 30 χρόνια από την κατάρρευση του συστήματος που οικοδομήθηκε ως αποτέλεσμα αυτής της επανάστασης και τη διάψευση των προσδοκιών πολλών γενεών ανθρώπων που αγωνίστηκαν πιστεύοντας σε ένα καλύτερο αύριο για τον κόσμο όλο.
Γιατί όμως συνέβη αυτό; Ποιοι ήταν οι βασικοί παράγοντες που συνετέλεσαν; Η εύκολη ερμηνεία είναι «η υπονόμευση του ιμπεριαλισμού» ή «η προδοσία». Αναμφίβολα ο ιμπεριαλισμός πολέμησε από την πρώτη στιγμή τη νέα εξουσία, κάτι που ήταν αναμενόμενο, αλλά αλίμονο αν πιστεύαμε ότι είναι τόσο ισχυρός, που τα κατάφερε, χωρίς ουσιαστικά την παραμικρή αντίσταση. Και φυσικά είναι τραγικό να χαρακτηρίζεις συλλήβδην προδοσία τα πολλά και μερικές φορές τραγικά λάθη των ηγεσιών των τελευταίων δεκαετιών στην ΕΣΣΔ, λάθη που πρέπει να τονίσουμε ότι πολλές φορές έγιναν με την επίκληση των αρχών του μαρξισμού – λενινισμού.
Σκιαγράφηση της πολιτικοοικονομικής ιστορίας της Σοβιετικής Ένωσης
Θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε πολλά μια σκιαγράφηση της πολιτικής και οικονομικής κατάστασης της χώρας, ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες.
Η Σοβιετική Ένωση ιδρύθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της πρώην Ρωσικής Αυτοκρατορίας ύστερα από μεγάλες και αιματηρές μάχες. Η οικονομική και πολιτική κρίση στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου οδήγησε στην πτώση της μοναρχίας που κρατούσε τα ηνία της χώρας επί πολλούς αιώνες. Ακολούθησε ο εμφύλιος πόλεμος στη διάρκεια του οποίου η προηγούμενη άρχουσα τάξη, η αριστοκρατία των γαιοκτημόνων, εξοντώθηκε, έχασε τα δικαιώματά της και εκδιώχθηκε από τη χώρα, ενώ η νέα πολιτική ηγεσία, το κόμμα των μπολσεβίκων, με ειδικό διάταγμα κατήργησε τον προηγούμενο διαχωρισμό των πολιτών σε κοινωνικές ομάδες με διαφορετικά δικαιώματα και υποχρεώσεις και ανακήρυξε ως κοινωνική του βάση το προλεταριάτο και τη φτωχή αγροτιά.
Σύμφωνα με το διάταγμα αυτό και με άλλους νόμους, βασικός στόχος του νέου κράτους ήταν η ισότητα, τόσο πολιτική όσο και οικονομική, η εξάλειψη της κοινωνικής και εθνικής ανισότητας, η κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, δηλαδή η απαγόρευση όχι μόνο της δουλείας, αλλά και της μισθωτής εργασίας σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, η δημιουργία για τους εργάτες και τους αγρότες, τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα των συνθηκών για κοινωνική ανάδειξη και καταξίωση.
Η δικαστική εξουσία στη Σοβιετική Ένωση υπαγόταν στην εκτελεστική η οποία συχνά επενέβαινε και την υποκαθιστούσε. Προπαγανδιστικές αφίσες του 1948 με συνθήματα: «Ένα αστικό δικαστήριο είναι ένα δικαστήριο των πλουσίων» και «Σοβιετικό δικαστήριο – δικαστήριο του λαού»
Η ΕΣΣΔ ήταν ένα πολυεθνικό κράτος, αποτελούμενο από 15 Δημοκρατίες. Στο σχήμα 1 φαίνεται ο πληθυσμός αυτών, ενώ στο σχήμα 2 φαίνονται οι κυριότερες εθνικές ομάδες.
Τα πρώτα χρόνια της νέας εξουσίας έφεραν στη χώρα καρπούς πρωτόγνωρους για την πολιτικά και οικονομικά καθυστερημένη Ρωσική Αυτοκρατορία. Επιτεύχθηκε ο εξηλεκτρισμός της χώρας, εξαλείφθηκε ο αναλφαβητισμός, επουλώθηκαν οι πληγές του εμφυλίου και της ξένης επέμβασης. Η παιδεία και η ιατρική περίθαλψη έγιναν δωρεάν για όλους τους πολίτες, διακηρύχθηκε και επιτεύχθηκε η ισότητα όλων των εθνών και των λαών.
Άρχισε να μορφοποιείται και το πολιτικό σύστημα της χώρας με την έγκριση του συντάγματος. Στη διάρκεια της ύπαρξης της ΕΣΣΔ εγκρίθηκαν διάφορα συντάγματα και τροποποιήσεις τους, που σε κάποιο βαθμό άλλαξαν τη μορφή του πολιτικού συστήματος. Αυτό όμως είχε δυο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Την πραγματική εξουσία είχε πάντα το ΚΚΣΕ και, κυρίως, το Πολιτικό Γραφείο του και η νομοθετική εξουσία ήταν υπεράνω της εκτελεστικής και της δικαστικής.
Οι μορφές της κρατικής εξουσίας. Η κατίσχυση της εκτελεστικής
Η μορφή της κρατικής εξουσίας στη χώρα καθορίστηκε από τα συντάγματα και ήταν αυτή που φαίνεται στον Πίνακα.
Το σοβιετικό σύστημα θεωρούσε από άποψη αρχών αδιαίρετες την εκτελεστική, τη νομοθετική και τη δικαστική εξουσία. Η ηγεσία της χώρας είχε την εξουσιοδότηση να εκδίδει νόμους, να καθοδηγεί τα όργανα της εκτελεστικής εξουσίας και να ελέγχει την εφαρμογή των νόμων, στοιχείο που περιεχόταν στα συντάγματα του 1924, του 1936 και του 1977. Η εκτελεστική εξουσία επίσης επενέβαινε στο έργο της δικαστικής και συχνά την υποκαθιστούσε.
Σε όλα τα σοβιετικά συντάγματα κατοχυρώνονταν τα ανθρώπινα δικαιώματα σύμφωνα με τη σοβιετική αντίληψη που διέφερε σημαντικά από την κυριαρχούσα στη Δύση, όπου η ατομική ιδιοκτησία αποτελεί τη βάση της οικονομίας, ενώ στα σοβιετικά συντάγματα αναγνωρίζουν την ύπαρξη μόνο κρατικής και προσωπικής ιδιοκτησίας και όχι ατομικής. Σύμφωνα με την άποψη των σοβιετικών συνταγματολόγων η βασική διαφορά του σοβιετικού νομικού συστήματος από το αστικό ήταν το γεγονός ότι το πρώτο είχε οικοδομηθεί πάνω σε σχέσεις μη εκμετάλλευσης και είχε στόχο να προασπίσει τα συμφέροντα των εργαζομένων.
Τα πολιτικά δικαιώματα υποδεέστερα των βασικών οικονομικών δικαιωμάτων
Το σοβιετικό κράτος αποτελούσε την πηγή και τον εγγυητή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα συμφέροντα του κράτους θεωρούνταν υπέρτερα των δικαιωμάτων του ατόμου. Στην ΕΣΣΔ τα πολιτικά δικαιώματα θεωρούνταν τυπικά και χωρίς νόημα χωρίς την πραγμάτωση των βασικών οικονομικών δικαιωμάτων, τα οποία εγγυάται το κράτος. Έτσι κάθε πολίτης όφειλε, εάν ήταν απαραίτητο, να θυσιάσει τα προσωπικά του δικαιώματα, τις επιθυμίες του προς όφελος των συλλογικών αναγκών.
Ο αναλφαβητισμός εξαλείφθηκε
Σύμφωνα με το σύνταγμα του 1977 οι πολίτες της ΕΣΣΔ είχαν τα ακόλουθα δικαιώματα, τα οποία όμως σε καμιά περίπτωση δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν εις βάρος της κοινωνίας, του κράτους και των δικαιωμάτων των άλλων πολιτών:
* Το δικαίωμα στην εργασία. Αυτό είχε ως βάση την πλήρη εξάλειψη της ανεργίας, την εγγυημένη εργασία και την ελεύθερη επιλογή του επαγγέλματος και της απασχόλησης.
* Το δικαίωμα στην ξεκούραση. Έτσι οριζόταν ότι η εβδομαδιαία απασχόληση δεν μπορούσε να υπερβαίνει τις 41 ώρες. Προβλέπονταν ειδικές ρυθμίσεις για διάφορες κατηγορίες. Υπήρχε πληθώρα οργανωμένων κέντρων ανάπαυσης και ενασχόλησης με αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες.
* Το δικαίωμα στην ιατρική περίθαλψη. Όλες οι ιατρικές υπηρεσίες ήταν δωρεάν και υπήρχε διευρυμένο δίκτυο θεραπείας και πρόληψης.
* Το δικαίωμα στη σύνταξη για άνδρες ηλικίας 60 και γυναίκες ηλικίας 55 ετών (για χαμηλότερες ηλικίες σε κάποιες περιπτώσεις), για όσους έχαναν προσωρινά ή μόνιμα την ικανότητα προς εργασία κ.τ.λ.
* Το δικαίωμα στην κατοικία. Επιτυγχανόταν με την κατασκευή κρατικών κατοικιών που χορηγούνταν δωρεάν στους εργαζόμενους, καθώς και με την ενίσχυση της συνεταιριστικής και προσωπικής οικοδόμησης κατοικίας.
* Το δικαίωμα στη μόρφωση. Αυτό εξασφαλιζόταν με τη δωρεάν παιδεία όλων των επιπέδων, το μεγάλο δίκτυο επαγγελματικών και τεχνικών μέσων σχολών, με τη χορήγηση υποτροφιών και στέγης σε όλους τους φοιτητές, τη δωρεάν παροχή βιβλίων κ.ά.
* Το δικαίωμα χρήσης των επιτευγμάτων του πολιτισμού, που διασφαλιζόταν με την προσιτότητα όλων των πολιτιστικών αγαθών, με τα θέατρα, τους κινηματογράφους με πολύ φθηνό εισιτήριο, τις βιβλιοθήκες κ.ά.
* Το δικαίωμα συμμετοχής στη διοίκηση του κράτους μέσα από τα εκλεγόμενα όργανα, τη συμμετοχή στη συζήτηση και ψηφοφορία στα αντίστοιχα όργανα.
* Το δικαίωμα υποβολής προτάσεων σε όλους τους οργανισμούς και ιδρύματα με στόχο τη βελτίωση της δράσης τους.
* Το δικαίωμα συμμετοχής στις κοινωνικές οργανώσεις, σύμφωνα με τους στόχους της κομμουνιστικής οικοδόμησης.
* Το δικαίωμα νομικής προστασίας από τις επιβουλές κατά της τιμής, της αξιοπρέπειας, της ζωής και της υγείας, της προσωπικής ελευθερίας και της περιουσίας.
Το σύνταγμα προέβλεπε επίσης την προστασία της οικογένειας με την ίδρυση εκτεταμένου δικτύου παιδικών ιδρυμάτων (βρεφοκομείων, παιδικών σταθμών κ.ά.), και με διάφορες άλλες παροχές (γονικές άδειες, χρηματικά βοηθήματα κ.τ.λ.).
Το 1990 με τροπολογία στο σύνταγμα καθιερώθηκε το πολυκομματικό σύστημα, το οποίο δεν πρόλαβε ουσιαστικά να λειτουργήσει.
Στην πράξη πολλές από τις διακηρύξεις που αφορούσαν τα προσωπικά δικαιώματα και ελευθερίες δεν υλοποιούνταν. Για παράδειγμα η εκτεταμένη λογοκρισία ιδεολογικού χαρακτήρα, οι διώξεις των αντιφρονούντων, που πολλές φορές επεκτείνονταν και σε αθώους πολίτες, η ανυπαρξία ανεξάρτητων από το κόμμα κοινωνικών οργανώσεων, η ουσιαστική απαγόρευση μετακίνησης των πολιτών προς άλλες χώρες και άλλα δείχνουν ότι πολλές από τις διακηρύξεις για τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών ήταν απλά τυπικές.
Είναι σαφές ότι σε αντίθεση με τις δυτικές χώρες το νομικό σύστημα δεν λειτουργούσε ως ανάχωμα για τις αυθαίρετες πράξεις των πολιτών ή του κράτους, αλλά ως μέσο για την επίτευξη των στόχων που έθετε το κράτος, δηλαδή την οικοδόμηση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Έτσι, ενώ στον τομέα της νομοθεσίας που αφορούσε τα κοινωνικοοικονομικά δικαιώματα το σοβιετικό δίκαιο αποτελούσε φωτεινό παράδειγμα, τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, στον τομέα της υλοποίησης των πολιτικών και ατομικών ελευθεριών των πολιτών δεν ανταποκρινόταν στα διεθνώς καθιερωμένα πρότυπα.
Πίνακας με τη μορφή της κρατικής εξουσίας στην ΕΣΣΔ όπως καθορίστηκε από τα συντάγματα. Δεκαπέντε Δημοκρατίες. Στο σχήμα 1 ο πληθυσμός των 15 Δημοκρατιών και στο σχήμα 2 οι κυριότερες εθνικές ομάδες. Στο σχήμα 3 η μεταβολή του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές το οποίο σημειώνει σημαντική πτώση από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Στο σχήμα 4 οι δείκτες παραγωγικότητας της εργασίας στην ΕΣΣΔ οι οποίοι σημείωσαν σημαντική υποχώρηση
Ένας άλλος σημαντικός τομέας για την κατανόηση των γεγονότων είναι η οικονομία. Είναι γνωστό ότι αμέσως μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου και της ξένης επέμβασης στη χώρα καθιερώθηκε από το 1921 η Νέα Οικονομική Πολιτική, που εν μέρει κατήργησε το κρατικό μονοπώλιο στη σφαίρα του εμπορίου και της μικρής και μεσαίας παραγωγής. Η πολιτική αυτή βοήθησε ώστε μέχρι το 1926-1927 να ανέλθει η οικονομία στο προπολεμικό επίπεδο, αλλά δεν εμπεριείχε πλέον άλλες δυνατότητες. Έτσι άρχισε σταδιακά να περιορίζεται μέχρι να καταργηθεί και τυπικά τον Οκτώβριο του 1931. Από το 1928 καθιερώθηκε ο πενταετής σχεδιασμός της οικονομίας με αρχικό στόχο την εκβιομηχάνιση της οικονομίας και την κολεκτιβοποίηση της αγροτικής οικονομίας. Είναι γεγονός ότι η εκβιομηχάνιση εξασφάλισε υψηλότατους ρυθμούς ανάπτυξης και κατάφερε να θωρακίσει τη χώρα σε βαθμό που μπόρεσε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του επικείμενου πολέμου και να συντρίψει τις φασιστικές δυνάμεις, για τις οποίες δούλευε η βιομηχανία ολόκληρης της Ευρώπης. Παράλληλα όμως η βίαιη κολεκτιβοποίηση της αγροτικής οικονομίας οδήγησε σε κατάρρευσή της, με αποτέλεσμα τον λιμό στην ύπαιθρο, που είχε αποτέλεσμα τον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων από την πείνα.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου η οικονομία της χώρας προσανατολίστηκε στις ανάγκες του μετώπου, αλλά μετά τη λήξη του επανήλθαν οι πολύ υψηλοί προπολεμικοί ρυθμοί ανάπτυξης. Έτσι στα τέλη της δεκαετίας του 1950, αρχές της δεκαετίας του 1960, η ΕΣΣΔ κατείχε τη δεύτερη θέση, μετά τις ΗΠΑ, στον κόσμο στο σύνολο της παραγωγής. Ενώ σε μια σειρά τομείς ήταν πρώτη. Ιδιαίτερα εντυπωσιακές ήταν οι επιτυχίες της στην κατασκευή της ατομικής και πυρηνικής βόμβας και στο διαστημικό της πρόγραμμα.
Στη συνέχεια οι ρυθμοί ανάπτυξης άρχισαν να μειώνονται σημαντικά. Αιτία γι’ αυτό, εκτός των άλλων, ήταν οι υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες που έφταναν το 12% του ΑΕΠ και η μικρή αποδοτικότητα της αγροτικής οικονομίας, στην οποία η παραγωγικότητα της εργασίας ήταν 4-5 φορές χαμηλότερη από ό,τι στις ΗΠΑ. Κάποιες προσπάθειες μεταρρύθμισης της οικονομίας το 1965 είχαν επιτυχία, αλλά εγκαταλείφθηκαν στις αρχές του 1970 λόγω πολιτικών διενέξεων στην ηγεσία του ΚΚΣΕ. Τα υπάρχοντα προβλήματα καλύπτονταν από την αύξηση των εσόδων που προέρχονταν από την αύξηση των εξαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου, και επέτρεπαν την ικανοποίηση αναγκών σε είδη διατροφής με την εισαγωγή σιτηρών, ζωοτροφών και κρέατος από τη Δύση.
Η άρχουσα τάξη, η αριστοκρατία των γαιοκτημόνων, εξοντώθηκε και οι τίτλοι ευγενείας καταργήθηκαν. Συγκέντρωση αγροτών κάτω από τα πανό «Θα εξαφανίσουμε τους κουλάκους ως τάξη», «Όλοι στον αγώνα ενάντια στους καταστροφείς της αγροτιάς»
Ακόμη περισσότερο χειροτέρεψαν τα πράγματα τη δεκαετία του 1980 λόγω των δαπανών για τον πόλεμο του Αφγανιστάν, των χρημάτων που δαπανήθηκαν για την εξάλειψη των συνεπειών της καταστροφής στο Τσέρνομπιλ και της αντιαλκοολικής καμπάνιας, που στέρησε από το κράτος τεράστια έσοδα. Έτσι στα τέλη της δεκαετίας είχε παρατηρηθεί έλλειψη ακόμη και στοιχειωδών αγαθών και ειδών διατροφής πρώτης ανάγκης. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της εποχής ήταν οι τεράστιες ουρές. Ουρές για είδη διατροφής, ουρές για καταναλωτικά αγαθά, αλλά ταυτόχρονα και ουρές για αγορά βιβλίων ή εισιτηρίων σε θέατρα και κινηματογράφους.
Στο σχήμα 3 βλέπουμε τη μεταβολή τού κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές. Όπως ξεκάθαρα φαίνεται, υπάρχει σημαντική πτώση από τις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Βασικός παράγοντας για αυτές τις οικονομικές εξελίξεις ήταν η παραγωγικότητα της εργασίας. Στα πρώτα δύο πεντάχρονα πλάνα στην ΕΣΣΔ υλοποιήθηκε ένα πραγματικό οικονομικό θαύμα. Ο όγκος παραγωγής αυξήθηκε επτά φορές και κατά 355% αυξήθηκε η παραγωγική ισχύς. Παρόμοιους ρυθμούς αύξησης της παραγωγικότητας δεν ήξερε, ούτε ξέρει η παγκόσμια ιστορία.
Τη μεταπολεμική περίοδο η ΕΣΣΔ κατάφερε πολύ γρήγορα να επουλώσει τις πληγές και σύντομα, το 1960, κατέλαβε την τρίτη θέση στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ και τη Γαλλία, ως προς την παραγωγικότητα της εργασίας. Αυτοί όμως οι ρυθμοί σύντομα υποχώρησαν. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στο σχήμα 4, όπου συγκρίνεται η παραγωγικότητα της εργασίας διαφόρων χωρών σε σχέση με την παραγωγικότητα της εργασίας στις ΗΠΑ.
Από το 1930 στο σύνταγμα αναφερόταν ότι στη χώρα υπάρχουν δύο τάξεις, η εργατική και η αγροτική, στο εσωτερικό των οποίων υπήρχαν διάφορες ομάδες, καθώς και το ενδιάμεσο στρώμα της διανόησης. Στην πορεία βέβαια εμφανίστηκε και η αποκαλούμενη γραφειοκρατική νομενκλατούρα. Με τον όρο αυτό ονομάζονται οι άνθρωποι οι οποίοι καταλάμβαναν τις σημαντικότερες θέσεις στο πολιτικό και οικονομικό σύστημα της χώρας. Η υποψηφιότητά τους αρχικά εξεταζόταν από τα αντίστοιχα κομματικά όργανα. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν μια σειρά πλεονεκτήματα σε σύγκριση με τον υπόλοιπο πληθυσμό.
Όσον όμως αφορά τις οικονομικές απολαβές, οι διαφορές μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών εργαζομένων δεν ήταν σημαντικές. Έτσι. για παράδειγμα, το 1985 ο ανειδίκευτος εργάτης έπαιρνε γύρω στα 100 ρούβλια, ενώ ο μισθός του ειδικευμένου μπορούσε να φτάσει τα 350 ρούβλια. Ένας διευθυντής επιχείρησης έπαιρνε 250 ρούβλια, ένας καθηγητής πανεπιστημίου μπορούσε να φτάσει τα 500 ρούβλια, ενώ ο μισθός του γενικού γραμματέα του ΚΚΣΕ ήταν 1.500 ρούβλια.
Μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και ιδιαίτερα από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 η κατάσταση συνολικά στη χώρα επιδεινώνεται. Η κρίση είναι και οικονομική και πολιτική. Τα κύρια χαρακτηριστικά της: νεκρές λέξεις, κλοπές προϊόντων, λειψές υπηρεσίες.
Ο αλκοολισμός στις αρχές της δεκαετίας του 1980 απέκτησε πρωτοφανείς διαστάσεις. Μεταφορά μεθυσμένου σε κέντρο αποτοξίνωσης. (Φωτογραφία Viktor Yershov)
* Η απογοήτευση των πολιτών από την επίσημη ιδεολογία, ακόμη και στο εσωτερικό της ηγεσίας του ΚΚΣΕ. Τα αποσπάσματα από τις ομιλίες και τα έργα των ηγετών χρησιμοποιούνται με μεγάλη δόση ειρωνείας, έννοιες όπως «εξόρμηση», «πλάνο», «σοσιαλιστική οικοδόμηση», «συνέδριο» αποκτούν αρνητικό νόημα.
* Οι κλοπές στην παραγωγή από τους εργαζόμενους, εργάτες και αγρότες, λόγω έλλειψης πολλών αγαθών και όχι μόνο γενικεύονται.
* Η απώλεια ενδιαφέροντος από τους εργαζόμενους για την παραγωγή.
* Τα προβλήματα της μη αμυντικής βιομηχανίας και η κρίση της παραγωγής καταναλωτικών αγαθών λαϊκής κατανάλωσης. Ως αποτέλεσμα στα μέσα της δεκαετίας του 1980 η ελαφρά βιομηχανία και η βιομηχανία ειδών διατροφής δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες του λαού. Άρχισαν τότε και επιχειρήσεις της πολεμικής βιομηχανίας να παράγουν καταναλωτικά αγαθά, χωρίς όμως επιτυχία, λόγω των υπέρογκων δαπανών για τη μετατροπή των μονάδων.
* Η πρακτική έλλειψη σφαίρας υπηρεσιών. Με την αύξηση των καταναλωτικών αγαθών στα νοικοκυριά και των απαιτήσεων των πολιτών οι κρατικές επιχειρήσεις παροχής υπηρεσιών (επισκευής ηλεκτρονικών, ραφείων, επισκευής αυτοκινήτων κ.τ.λ.) δεν ήταν σε θέση να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες των πολιτών.
* Η χαμηλή ποιότητα των κατοικιών και η μεγάλη έλλειψή τους. Το κράτος επιχειρώντας να ικανοποιήσει τις αυξανόμενες ανάγκες των πολιτών προσπαθούσε να μειώσει το κόστος κατασκευής, πράγμα που αντικειμενικά οδηγούσε σε πτώση της ποιότητας. Αυτό, σε συνδυασμό με την πτώση της ποιότητας του τσιμέντου, την αντικατάσταση των χάλκινων καλωδιώσεων με καλωδιώσεις αλουμινίου και άλλα, επιδείνωνε την κατάσταση. Και παρ’ όλα αυτά οι ρυθμοί οικοδόμησης δεν ικανοποιούσαν τη ζήτηση.
* Η διαφθορά στο σύστημα διανομής που ήταν συνηθισμένο φαινόμενο και πέρα από κάθε ανεκτό όριο. Σε ατασθαλίες εμπλεκόταν σχεδόν όλο το προσωπικό των εμπορικών καταστημάτων και των καταστημάτων με είδη διατροφής.
* Η άνοδος του εθνικισμού σε πολλές δημοκρατίες, στοιχείο που καλλιεργούνταν πολλές φορές από τους τοπικούς ηγέτες, αλλά και από εξωτερικούς εχθρούς.
* Ο αλκοολισμός, που στις αρχές της δεκαετίας του 1980 απέκτησε πρωτοφανείς διαστάσεις. Η χρήση αλκοόλ επεκτάθηκε και στις γυναίκες, πέρασε στους χώρους εργασίας, αγκάλιασε όλα τα στρώματα της κοινωνίας, εργάτες, αγρότες, υπαλλήλους και διανοούμενους.
* Η αποξένωση της κομματικής γραφειοκρατίας από τον λαό. Τα προνόμια της νομενκλατούρας, λόγω της έλλειψης αγαθών, προκαλούν την εχθρότητα των απλών πολιτών.
* Η πτώση του κύρους της εξουσίας, ως αποτέλεσμα όλων των παραπάνω, που οδηγεί και στην αποδυνάμωση των κομματικών οργανώσεων, οι οποίες δεν είναι πλέον σε θέση να παίξουν τον ρόλο της μεταφοράς της πολιτικής του κόμματος στις μάζες.
* Η στασιμότητα στον κινηματογράφο και στη μουσική, γεγονός που έφερε στην επιφάνεια την «ανεπίσημη» μουσική που προωθούνταν από καλλιτέχνες εχθρικούς προς το σύστημα και τη διάδοση βίντεο με δυτικών ταινιών χαμηλής καλλιτεχνικής αξίας.
* Τα κλειστά σύνορα. Έτσι οι Σοβιετικοί πολίτες, μέσω των αντίστοιχων πολιτιστικών προϊόντων, αποκτούσαν διαστρεβλωμένη ειδυλλιακή εικόνα της ζωής στις καπιταλιστικές χώρες.
* Τα οικολογικά προβλήματα από την αλόγιστη πολλές φορές βιομηχανική ανάπτυξη του παρελθόντος, που άρχισαν να εμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση και κορυφώθηκαν με την εξαφάνιση της λίμνης της Αράλης, την τραγωδία του Τσέρνομπιλ κ.ά.
Φυσική συνέπεια όλων των παραπάνω και έπειτα από όλα τα πολιτικά γεγονότα που προηγήθηκαν ήταν η κατάρρευση του συστήματος, ενός συστήματος που στην αφετηρία του ενσάρκωνε τις ελπίδες εκατομμυρίων ανθρώπων. Σ’ όλο τον κόσμο. Το σύστημα κατέρρευσε, όμως οι ελπίδες για ένα πολιτικό σύστημα με δικαιοσύνη και ευημερία για τους πολλούς εξακολουθούν να υπάρχουν κι ο αγώνας για την υλοποίησή τους συνεχίζεται.
* Ο Χρήστος Τρικαλινός είναι ομότιμος καθηγητής Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών
** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #105 του HotDoc.History που κυκλοφόρησε στις 14 Νοεμβρίου 2021. Διατηρούνται οι ιδιότητες των προσώπων όπως είχαν την εποχή της δημοσίευσης