Μια ποιοτική μεταλλαγή στον τρόπο που εκδηλώνεται η νεανική παραβατικότητα, καταγράφεται την τελευταία 15ετία, από την οικονομική κρίση και τη πανδημία μέχρι σήμερα: Η βία των εφήβων σήμερα μοιάζει συχνά πιο “ωμή”, πιο οργανωμένη και, δυστυχώς, πιο αποκομμένη από το συναίσθημα της ενσυναίσθησης, επισημαίνει στο ZARPA RADIO 89,6 ο παιδοψυχίατρος Γιώργος Βαγιωνής.
Στην κλινική πράξη, τα συχνότερα προβλήματα για τα οποία απευθύνονται οι γονείς είναι ζητήματα συμπεριφοράς, συχνά με έντονα βίαια στοιχεία, η κατάθλιψη – ιδιαίτερα στους εφήβους και κυρίως στα κορίτσια – καθώς και οι νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως ο αυτισμός και οι μαθησιακές δυσκολίες.Τι συμβαίνει όμως με την βία στα παιδιά και τους εφήβους;
Μιλώντας στο ZARPA RADIO 89,6 ο παιδοψυχίατρος Γιώργος Βαγιωνής τόνισε πως η βία είναι ένα πολύπλοκο κοινωνικό, ψυχολογικό και πολιτικό φαινόμενο. Όσον αφορά τη βία στο διαδίκτυο, το ίντερνετ έχει μια ιδιαίτερη φύση, η οποία σε έναν βαθμό μπορεί να ευνοήσει την έκφρασή της, τόσο από ανήλικους όσο και από ενήλικες. Τι συμβαίνει όμως με τα παιδιά και τους εφήβους και τα περιστατικά bulling, cyber-bulling και revenge porn (εκδικητική ή μη συναινετική πορνογραφία, όπου προσωπικές στιγμές, φωτογραφίες ή βίντεο δημοσιοποιούνται στο διαδίκτυο);
«Οι πολεμιστές του πληκτρολογίου»
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του διαδικτύου είναι ότι λειτουργεί ως ένας «μεταβατικός χώρος». Με την έννοια ότι δεν υπάρχει φυσική παρουσία, δεν βλέπουμε τον άλλον πρόσωπο με πρόσωπο, αλλά βρισκόμαστε σε έναν ενδιάμεσο χώρο. Αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα ψευδούς ασφάλειας. Έχουμε όλοι ακούσει τον όρο «πολεμιστές του πληκτρολογίου», ανθρώπους που πίσω από μια οθόνη γράφουν σχόλια, θετικά ή αρνητικά, χωρίς αναστολές.
Στη φυσική επαφή, ακόμα και στους πιο παραβατικούς ανθρώπους, υπάρχει η ενσυναίσθηση: το πρόσωπο του άλλου, η έκφραση του, ο πόνος του, η θλίψη του, μας επηρεάζουν συναισθηματικά και λειτουργούν ανασταλτικά απέναντι στη βία. Στο διαδίκτυο, όμως, όπου αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν, κάποιος μπορεί να αναπτύξει και να ενισχύσει βίαιες ή σαδιστικές πτυχές του εαυτού του, χωρίς να νιώθει άμεσο αντίκτυπο.
Γι’ αυτό βλέπουμε τόσο συχνά ακραία αρνητικά σχόλια και φαινόμενα διαδικτυακού «κραξίματος», ιδιαίτερα στη νεολαία. Στην εφηβεία, πολλές φορές αυτή η συμπεριφορά αντιμετωπίζεται σχεδόν σαν «σπορ», με ομάδες παιδιών να επιλέγουν συλλογικά ποιον θα στοχοποιήσουν – αυτό που στην αργκό αντιστοιχεί στο bullying.
Ποια είναι η βασική αιτία της αύξησης των φαινομένων, ειδικά στους εφήβους;
Πρόκειται για ένα βαθιά κοινωνικό ζήτημα. Ξεκινά από τις αξίες, από την οικογένεια και από τη γενικότερη δομή της κοινωνίας.
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, παρατηρείται μια σαφής αλλαγή στις κοινωνικές αξίες. Παλαιότερα, η κοινωνία ήταν σαφώς οργανωμένη, δομημένη.
Μετά τη δεκαετία του 1960, η οικογένεια έγινε πιο δημοκρατική και λιγότερο σεξιστική, όμως σήμερα, μετά το 2000, οι γονείς είναι συχνά απόντες από το σπίτι.
Οι οικονομικές συνθήκες οδηγούν πολλούς ανθρώπους στο να εργάζονται δύο δουλειές, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει επαρκής χρόνος για να μεταδοθούν αξίες στα παιδιά.
Γιατί αυτή την στιγμή ο μέσος όρος των ανθρώπων στην ελληνική επικράτεια, ο μεσοαστός Έλληνας, κάνει δύο δουλειές για να μπορέσει να βιοποριστεί. Άρα έχει λίγο χρόνο με τα παιδιά του. Συνεπώς, από πού τα παιδιά μαθαίνουν τις αξίες της οικογένειας;
Πολλά παιδιά δεν γνωρίζουν καν τις αξίες ή την προσωπική ιστορία των γονιών τους. Δεν υπάρχει ποιοτικός χρόνος και ουσιαστική επικοινωνία.
Παράλληλα, από τη δεκαετία του ’90 και μετά, έχουμε περάσει από τις ισχυρές συλλογικότητες σε έναν βαθύ ατομικισμό. Το μήνυμα που κυριαρχεί είναι ότι «ο καθένας είναι μόνος του».
Αυτό ενισχύεται και από τα κοινωνικά δίκτυα και τα κινητά τηλέφωνα, τα οποία λειτουργούν ναρκισσιστικά: επιλέγουμε τι θέλουμε να ακούμε και οι αλγόριθμοι μας το προσφέρουν απλόχερα.
Ένα σοβαρό απότοκο αυτής της διαδικασίας είναι ο φανατισμός, καθώς οι απόψεις μας ενισχύονται μέσα σε «φούσκες» ομοϊδεατών. Γιατί όταν βλέπεις, ότι αυτό που πιστεύεις εσύ, το πιστεύουν και άλλοι 30, 40, 50, αυτό δρα σαν ενισχυτής για την ιδέα σου π.χ αν πιστεύεις ότι η γη είναι τετράγωνη με ροζ ελεφαντάκια και το πιστεύουν άλλοι 30, λες: ”να, δεν είμαι μόνο εγώ, είναι κι άλλοι που το πιστεύουνε”. Κι επειδή είμαστε κοινωνικά θηλαστικά, θέλουμε την γνώμη του άλλου, αυτό μας ενισχύει τις ιδέες μας. Αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα που δεν έχει αναδειχθεί όπως θα έπρεπε για τα θέματα της βίας και στα παιδιά.
Συχνά, η δημόσια συζήτηση για τη βία επικεντρώνεται στην αυστηροποίηση των ποινών. Ωστόσο, διεθνή παραδείγματα δείχνουν ότι η καταστολή από μόνη της δεν λύνει το πρόβλημα και πολλές φορές ενισχύει την παραβατικότητα.
Tα social media, η trap μουσική και τα λάθος πρότυπα
Ο ρόλος της εκπαίδευσης είναι κρίσιμος. Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να μεταδίδουν ανθρωπιστικές αξίες, βασισμένες στον Διαφωτισμό, οι οποίες όμως σιγά σιγά εξαλείφονται. Ωστόσο, τα σύγχρονα πρότυπα, όπως αυτά που προβάλλονται μέσα από την trap μουσική και τα social media, συχνά προωθούν τον σεξισμό, τη βία, τον νεοπλουτισμό και έναν ακραίο ναρκισσισμό.
Το βασικό μήνυμα που περνά είναι ότι ο άνθρωπος μπορεί να τα καταφέρει μόνος του, με τα χρήματα, τη δύναμη, αυτά είναι το «όπλο» του. Αυτό οδηγεί σε μια στρεβλή αντίληψη παντοδυναμίας.
Η πρόληψη είναι το ”κλειδί”
Η απάντηση σε όλα αυτά δεν είναι η τιμωρία, αλλά η ενίσχυση των συλλογικών δράσεων και η διδασκαλία στα παιδιά ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη τον άλλον – βιολογικά, ψυχικά και κοινωνικά.
Η ψυχική ανάπτυξη και η αυτογνωσία δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς τη σχέση με τον άλλον.