Για δεκαετίες, η επιστημονική έρευνα έχει εστιάσει σχεδόν αποκλειστικά στη σημασία των ερωτικών και οικογενειακών σχέσεων για την υγεία και τη μακροζωία. Είναι πια κοινός τόπος ότι ένας «καλός» γάμος μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο ασθενειών και να αυξήσει το προσδόκιμο ζωής. Συμβαίνει το ίδιο και με τη φιλία;
Η απάντηση, σύμφωνα με ολοένα και περισσότερες έρευνες, είναι ξεκάθαρη. Οι φιλίες δεν αποτελούν απλώς συναισθηματικό συμπλήρωμα της ζωής μας, αλλά βασικό παράγοντα ψυχικής και σωματικής ευεξίας.
Ο Benny Shakes, περιοδεύων stand-up κωμικός στο Νότιγχαμ της Βρετανίας, γνωρίζει καλά τη σημασία αυτή. Ζει με εγκεφαλική παράλυση και αντιμετωπίζει ζητήματα ψυχικής υγείας, γεγονός που τον αναγκάζει να διαχειρίζεται με φειδώ την ενέργειά του. «Ακυρώνω συναντήσεις με φίλους συνέχεια», λέει. «Ακόμα και το να κάθομαι στον υπολογιστή με εξαντλεί».
Παρόλα αυτά, οι φίλοι του παραμένουν παρόντες. Τον βοηθούν να θυμάται τη φαρμακευτική του αγωγή, τον στηρίζουν σε δύσκολες περιόδους και, το σημαντικότερο, σέβονται την ανάγκη του για μοναχικότητα. Μια μοναχικότητα που δεν ταυτίζεται με την απομόνωση, αλλά αποτελεί συνειδητή επιλογή.
Η φιλία όμως δεν λειτουργεί μονόπλευρα. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ο Shakes δημιούργησε μαζί με έναν φίλο του μια διαδικτυακή ομάδα στήριξης για ανάπηρους καλλιτέχνες. Σήμερα, δεκάδες άνθρωποι βρίσκουν εκεί έναν ασφαλή χώρο για να μιλήσουν, να ζητήσουν βοήθεια και να στηρίξουν ο ένας τον άλλον. Ένα άτυπο, αλλά ζωτικό, δίκτυο φροντίδας.
Η εμπειρία αυτή δεν αποτελεί εξαίρεση. Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει πλέον ότι η φιλία έχει μετρήσιμα οφέλη για την υγεία. Η δημοσιογράφος που καλύπτει θέματα της επιστήμης Lydia Denworth και έχει μελετήσει εκτενώς το φαινόμενο, επισημαίνει ότι η κοινωνική απομόνωση επηρεάζει ακόμη και το ανοσοποιητικό σύστημα. Όταν οι άνθρωποι νιώθουν μόνοι, τα λευκά αιμοσφαίρια αλλάζουν συμπεριφορά, αυξάνεται η φλεγμονή και αποδυναμώνεται η άμυνα του οργανισμού.
Με άλλα λόγια, η μοναξιά δεν είναι απλώς ψυχολογικό βάρος. Αποτυπώνεται βιολογικά στο σώμα. Αντίστροφα, η ύπαρξη σταθερών φιλικών δεσμών συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα στρες, καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία και μικρότερο κίνδυνο κατάθλιψης, σημειώνει το BBC.
Κι όμως, παρά τα στοιχεία, η φιλία εξακολουθεί να θεωρείται «δευτερεύουσα» σχέση. Οι κοινωνίες μας είναι δομημένες γύρω από το ζευγάρι και την οικογένεια, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για τη θεσμική ή κοινωνική αναγνώριση των φίλων. Οι φιλίες συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι εφήμερο ή λιγότερο σημαντικό, παρότι στην πράξη είναι συχνά πιο σταθερές και μακροχρόνιες από τις ερωτικές σχέσεις.
Ένα από τα πλεονεκτήματα της φιλίας είναι ακριβώς η ελευθερία της. Δεν βασίζεται σε νομικές ή κοινωνικές υποχρεώσεις, αλλά σε αμοιβαία επιλογή. Αυτό την καθιστά ιδιαίτερα ευέλικτη και ανθεκτική. Οι φίλοι μπορούν να προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη χωρίς τις προσδοκίες ή τις εντάσεις που συχνά συνοδεύουν άλλες μορφές σχέσεων.
Επιπλέον, η φιλία παίζει κρίσιμο ρόλο σε περιόδους ζωής όπου οι οικογενειακοί δεσμοί αποδυναμώνονται ή απουσιάζουν: στην τρίτη ηλικία, στη μετανάστευση, στην αναπηρία ή στην ψυχική ασθένεια. Εκεί, οι φίλοι συχνά αποτελούν τη βασική –και κάποιες φορές τη μοναδική– πηγή φροντίδας και κοινωνικής ένταξης.
Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν η φιλία μας κάνει πιο υγιείς, αλλά γιατί αργήσαμε τόσο να το αναγνωρίσουμε. Σε έναν κόσμο που επενδύει σχεδόν αποκλειστικά στο ρομαντικό ιδεώδες, η επιστροφή στη φιλία ως πυλώνα υγείας και ευημερίας δεν είναι απλώς επιστημονικό συμπέρασμα. Είναι πολιτισμική αναγκαιότητα.