Ενώ τα περισσότερα τραγούδια αγάπης εμπνέονται από τις χαρές και τους καημούς των ερωτικών σχέσεων, η αγάπη ανάμεσα σε φίλους μπορεί να είναι εξίσου έντονη και περίπλοκη. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν φιλίες, και μια ρήξη με έναν στενό φίλο μπορεί να αποδειχθεί εξίσου οδυνηρή με έναν χωρισμό από σύντροφο.
Παρά αυτές τις δυσκολίες, οι άνθρωποι πάντοτε εκτιμούσαν ιδιαίτερα τη φιλία. Όπως έγραψε τον 4ο αιώνα π.Χ. ο φιλόσοφος Αριστοτέλης: «κανείς δεν θα επέλεγε να ζήσει χωρίς φίλους», ακόμη κι αν μπορούσε να έχει όλα τα άλλα αγαθά.
Ο Αριστοτέλης είναι κυρίως γνωστός για την επιρροή του στις επιστήμες, την πολιτική και την αισθητική· είναι λιγότερο γνωστός για τα γραπτά του σχετικά με τη φιλία. Είμαι μελετητής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και, όταν διδάσκω αυτό το υλικό στους προπτυχιακούς φοιτητές μου, εκπλήσσονται από το πόσο φως ρίχνει ένας αρχαίος Έλληνας στοχαστής στις δικές τους σχέσεις. Ίσως όμως αυτό να μην είναι παράξενο: φιλίες υπήρχαν από τότε που υπάρχουν άνθρωποι.
Ακολουθούν, λοιπόν, τρία διδάγματα για τη φιλία που ο Αριστοτέλης εξακολουθεί να μας διδάσκει.
Το πρώτο δίδαγμα προέρχεται από τον ορισμό της φιλίας που δίνει ο Αριστοτέλης: αμοιβαία και αναγνωρισμένη εύνοια. Σε αντίθεση με τη γονεϊκή ή την αδελφική σχέση, η φιλία υπάρχει μόνο αν αναγνωρίζεται και από τα δύο μέρη. Δεν αρκεί να εύχεσαι το καλό σε κάποιον· πρέπει και εκείνος να σου εύχεται το καλό, και αμφότεροι να γνωρίζετε ότι αυτή η καλή διάθεση είναι αμοιβαία. Όπως το διατυπώνει ο Αριστοτέλης: «Για να είναι φίλοι… πρέπει να τρέφουν καλή διάθεση ο ένας για τον άλλον, δηλαδή να εύχονται ο ένας το καλό του άλλου, και να γνωρίζουν αυτή την καλή διάθεση».
Ο Αριστοτέλης το εξηγεί με ένα πρώιμο παράδειγμα παρακοινωνικής σχέσης — μιας μονόπλευρης σχέσης, όπου κάποιος αναπτύσσει φιλικά συναισθήματα και νιώθει ότι γνωρίζει ένα δημόσιο πρόσωπο που δεν έχει ποτέ συναντήσει. Ένας θαυμαστής, για παράδειγμα, μπορεί να εύχεται το καλό ενός αθλητή και να νιώθει συναισθηματικά επενδυμένος στην επιτυχία του. Όμως, επειδή ο αθλητής δεν ανταποδίδει ούτε αναγνωρίζει αυτή την εύνοια, δεν πρόκειται για φιλία.
Αυτό ισχύει σήμερα όσο ίσχυε και στην εποχή του Αριστοτέλη. Σκεφτείτε ότι δεν μπορείτε καν να γίνετε φίλοι στο Facebook με κάποιον αν δεν αποδεχθεί το αίτημά σας. Αντίθετα, μπορείτε να είστε ακόλουθος κάποιου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς καμία αναγνώριση από μέρους του.
Παρόλα αυτά, σήμερα είναι ίσως δυσκολότερο να διακρίνουμε τις φιλίες από τις παρακοινωνικές σχέσεις. Όταν οι δημιουργοί περιεχομένου μοιράζονται λεπτομέρειες της προσωπικής τους ζωής, οι ακόλουθοί τους μπορεί να αναπτύξουν μια μονόπλευρη αίσθηση οικειότητας. Γνωρίζουν πράγματα για τον δημιουργό που, πριν από την έλευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, θα γνώριζε μόνο ένας στενός φίλος.
Ο δημιουργός μπορεί να νιώθει καλή διάθεση προς τους ακολούθους του, αλλά αυτό δεν συνιστά φιλία. Η καλή διάθεση δεν είναι πραγματικά αμοιβαία όταν το ένα μέρος τη νιώθει προς ένα άτομο και το άλλο προς μια ομάδα. Με αυτόν τον τρόπο, ο ορισμός της φιλίας του Αριστοτέλη μας βοηθά να κατανοήσουμε μια κατεξοχήν σύγχρονη κατάσταση.
Ο Αριστοτέλης διακρίνει τρία είδη φιλίας: τη φιλία της ωφέλειας, τη φιλία της ευχαρίστησης και τη φιλία του χαρακτήρα. Κάθε μία προκύπτει από αυτό που εκτιμάται στον φίλο: τη χρησιμότητά του, την ευχαρίστηση της συντροφιάς του ή τον καλό του χαρακτήρα.
Η φιλία του χαρακτήρα είναι η ανώτερη μορφή, όμως μπορεί κανείς να έχει μόνο λίγους τέτοιους βαθιά οικείους φίλους. Χρειάζεται χρόνος για να γνωρίσεις τον χαρακτήρα κάποιου και πολλή κοινή ζωή για να διατηρήσεις μια τέτοια φιλία. Επειδή ο χρόνος είναι περιορισμένος, οι περισσότερες φιλίες βασίζονται στην ευχαρίστηση ή στην ωφέλεια.
Μερικές φορές οι φοιτητές μου αντιδρούν λέγοντας ότι οι σχέσεις ωφέλειας δεν είναι αληθινές φιλίες. Πώς μπορούν δύο άνθρωποι να είναι φίλοι αν «χρησιμοποιούν» ο ένας τον άλλον; Ωστόσο, όταν και τα δύο μέρη κατανοούν με τον ίδιο τρόπο τη φιλία της ωφέλειας, δεν εκμεταλλεύονται ο ένας τον άλλον αλλά ωφελούνται αμοιβαία. Όπως εξηγεί ο Αριστοτέλης: «Οι διαφορές μεταξύ φίλων προκύπτουν συχνότερα όταν η φύση της φιλίας τους δεν είναι αυτή που νομίζουν ότι είναι».
Αν η συμφοιτήτριά σας πιστεύει ότι περνάτε χρόνο μαζί επειδή απολαμβάνετε τη συντροφιά της, ενώ εσείς το κάνετε επειδή είναι καλή στην εξήγηση του απειροστικού λογισμού, τότε είναι πιθανό να υπάρξουν πικρίες. Αν όμως και οι δύο γνωρίζετε ότι συναντιέστε για να βελτιώσετε εσείς τον βαθμό σας στα μαθηματικά και εκείνη τον βαθμό της στη γραφή, μπορεί να αναπτυχθεί αμοιβαία καλή διάθεση και σεβασμός για τα προτερήματα του άλλου.
Στην πραγματικότητα, ο περιορισμένος χαρακτήρας μιας φιλίας ωφέλειας μπορεί να είναι ακριβώς αυτό που την καθιστά χρήσιμη. Σκεφτείτε μια σύγχρονη μορφή τέτοιας φιλίας: τις ομάδες αλληλοϋποστήριξης. Επειδή μπορεί κανείς να έχει μόνο λίγους φίλους χαρακτήρα, πολλοί άνθρωποι που βιώνουν τραύματα ή παλεύουν με χρόνια ασθένεια δεν έχουν κοντινούς φίλους που να περνούν τις ίδιες εμπειρίες.
Τα μέλη μιας ομάδας υποστήριξης βρίσκονται σε μοναδική θέση να βοηθήσουν το ένα το άλλο, ακόμη κι αν έχουν πολύ διαφορετικές αξίες και πεποιθήσεις. Αυτές οι διαφορές μπορεί να σημαίνουν ότι οι φιλίες δεν θα εξελιχθούν ποτέ σε φιλίες χαρακτήρα· ωστόσο, τα μέλη μπορεί να τρέφουν βαθιά καλή διάθεση το ένα προς το άλλο.
Με λίγα λόγια, το δεύτερο δίδαγμα του Αριστοτέλη είναι ότι υπάρχει χώρος για κάθε είδος φιλίας και ότι μια φιλία λειτουργεί όταν υπάρχει κοινή κατανόηση της βάσης της.
Τέλος, ο Αριστοτέλης έχει κάτι σημαντικό να πει για το τι κάνει τις φιλίες να διαρκούν. Υποστηρίζει ότι η φιλία, όπως και η καλή φυσική κατάσταση, είναι μια έξη —μια σταθερή κατάσταση— που πρέπει να διατηρείται με δραστηριότητα: όπως η φυσική κατάσταση διατηρείται με την άσκηση, έτσι και η φιλία διατηρείται κάνοντας πράγματα μαζί. Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν εσείς και ο φίλος σας δεν μπορείτε να συμμετέχετε σε κοινές δραστηριότητες; Ο Αριστοτέλης γράφει:
«Οι φίλοι που έχουν χωριστεί δεν ασκούν ενεργά τη φιλία, αλλά διατηρούν τη διάθεση να το κάνουν. Ο χωρισμός δεν καταστρέφει πλήρως τη φιλία, αν και εμποδίζει την ενεργή της άσκηση. Αν όμως η απουσία παραταθεί, φαίνεται να οδηγεί στη λήθη ακόμη και του ίδιου του φιλικού αισθήματος».
Η σύγχρονη έρευνα επιβεβαιώνει αυτή την άποψη: η κατάσταση της φιλίας μπορεί να διατηρηθεί ακόμη και χωρίς κοινές δραστηριότητες, αλλά αν αυτό συνεχιστεί για μεγάλο διάστημα, η φιλία εξασθενεί. Θα μπορούσε να φανεί ότι το επιχείρημα του Αριστοτέλη έχει χάσει τη σημασία του, καθώς οι τεχνολογίες επικοινωνίας —από το ταχυδρομείο μέχρι το FaceTime— επιτρέπουν τη διατήρηση φιλιών σε μεγάλες αποστάσεις.
Ωστόσο, παρότι η φυσική απόσταση δεν σημαίνει πλέον το τέλος μιας φιλίας, το δίδαγμα του Αριστοτέλη παραμένει αληθινό. Έρευνες δείχνουν ότι, παρά την πρόσβαση σε τεχνολογίες επικοινωνίας, οι άνθρωποι που μείωσαν τις κοινές δραστηριότητες με φίλους κατά το πρώτο έτος της πανδημίας της COVID-19 είδαν αντίστοιχη μείωση στην ποιότητα των φιλιών τους.
Σήμερα, όπως και στην αρχαία Αθήνα, οι φιλίες χρειάζονται φροντίδα και καλλιέργεια μέσω κοινών δραστηριοτήτων.
Ο Αριστοτέλης δεν θα μπορούσε να φανταστεί τις σημερινές τεχνολογίες επικοινωνίας, την εμφάνιση των διαδικτυακών ομάδων υποστήριξης ή τις παρακοινωνικές σχέσεις που κατέστησαν δυνατές τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κι όμως, παρά όλες τις αλλαγές του κόσμου, τα γραπτά του για τη φιλία εξακολουθούν να μας αγγίζουν.