Τι κάνει μία πόλη συμπεριληπτική; «Ο ρόλος της πόλης είναι πολύ σημαντικός. Δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί», όπως έγραψε ο Nisreen AlAraj. Η πόλη είχε ήδη γνωρίσει διάφορες οικιστικές και οικονομικές κρίσεις κατά την διάρκεια του προηγούμενου αιώνα αλλά η γιγάντωση της καθώς η συντριπτική πλειοψηφία του ανθρώπινου πληθυσμού κατοικεί σε αυτήν, σε συνθήκες οικονομικής κρίσης του νεοφιλελευθερισμού, συνεχούς ροής μεταναστευτικών και προσφυγικών πληθυσμών εξαιτίας γεωπολιτικών «συγκρούσεων», και κλιματικής κατάρρευση δημιούργησαν προκλήσεις που απαιτούν όχι μόνο στρατηγικές ανάπτυξης «επί του πεδίου» μα και επαναπροσδιορισμό της.
Ο Στόχος για την Βιώσιμη Ανάπτυξη των Ηνωμένων Εθνών (SDG) για το 2030 καλεί «να γίνουν οι πόλεις χώροι χωρίς αποκλεισμούς, ασφαλείς, ανθεκτικές και βιώσιμες». Αλλά εάν ως πόλη δεν εννοούμε μόνο τα κτήρια και τους δρόμους μα ένα οικιστικό σύστημα συνύπαρξης που οφείλει να προσφέρει στην ευζωία όλων των κατοίκων της, τότε στη συνύπαρξη αυτήν θα πρέπει να συμπεριλαμβάνουμε τόσο τις ποικίλες πληθυσμιακές ομάδες που φιλοξενεί όσο και την χλωρίδα και την πανίδα, δηλαδή μορφές ζωής που συμβάλλουν στην γενικότερη ισορροπία του πλανήτη ως συγκάτοικοι μας από εξαρχής του κόσμου.
Ο όρος «αστικό πράσινο» χαρακτηρίζει τους χώρους εντός του πολεοδομικού ιστού, που προορίζονται με βάση τον σχεδιασμό τους ώστε να φιλοξενήσουν κάποια μορφή βλάστησης κι άρα να αποτελέσουν καταφύγιο και για άλλες μορφές ζωής συμβάλλοντας και στην εκτόνωση κι ευζωία των ανθρώπων. Το αστικό πράσινο, ως η μοναδική διέξοδος στη συνεχιζόμενη υποβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος και του μικροκλίματος, θεωρείται κοινωνικό αισθητικό και περιβαλλοντικό αγαθό αλλά δεν προσφέρεται ισόποσα και με ίση ποιότητα σε όλες τις περιοχές μιας πόλης, επηρεαζόμενο από λειτουργικές και ταξικές διαστάσεις των περιοχών. Και ενώ θα πρέπει να ενσωματώνεται ως πρωτογενές στοιχείο που θα διαχέεται και θα διατηρείται στο διηνεκές σε έναν ισορροπημένο πολεοδομικό σχεδιασμό, και να αντιμετωπίζεται μέσα από βελτίωση και διατήρηση ως βασικός μηχανισμός μετριασμού των επιπτώσεων σύγχρονων προκλήσεων που αφορούν την κοινωνική παθολογία αλλά και την σωματική και ψυχική υγεία, αυτό δεν συμβαίνει συχνά, καθώς προτεραιοποιείται η κερδοφορία της υπερδόμησης, η άναρχη πολιτική των αρμόδιων υπηρεσιών, η αδιαφορία πολλών κατοίκων.
Παρόλα αυτά ως σημείο αναφοράς για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των σύγχρονων πόλεων και ο καθοριστικότερος συγκριτικός παράγοντας για την ποιότητα της ζωής των κατοίκων έχει γεννήσει πολλά και σημαντικά κινήματα τα τελευταία αρκετά χρόνια παγκόσμια. Συνομιλώντας με την επιστημονική κοινότητα τα κινήματα αυτά, και ενίοτε με τοπικοαυτοδιοικητικές αρχές, έχουν προτείνει την δημιουργία «pocket-parks», δηλαδή πάρκων τσέπης πολλά από τα οποία είναι αυτοδιαχειριζόμενα, αλλά και την συμπερίληψη ελεύθερων αδόμητων χώρων στους οποίους υπάρχει χλωρίδα ή πανίδα ως χώρους που ανήκουν στο αστικό πράσινο (Nikol and Blake, 2000) ώστε να αποδίδονται στην κοινότητα.
Αλλά η παράλληλη λύση που θεωρείται λόγω μεγέθους και κλίμακας παρέμβασης ότι απευθύνεται στο σύνολο μιας πόλης είναι η δημιουργία πάρκων μητροπολιτικής σημασίας (τα οποία πρώτος εισήγαγε στην Ελλάδα ο Αντώνης Τρίτσης σε μια σημαντική αν και ανολοκλήρωτη εκτός Αττικής προσπάθεια).
Παρόλο που Δήμοι προχωρούν σε φυτεύσεις δέντρων και θάμνων για την απορρύπανση και την αισθητική αναβάθμιση των πόλεων, συχνά οι σχεδιασμοί ανατρέπονται από αυθαίρετες ή κάποιες φορές κατ’επίφασην νόμιμες παρεμβάσεις, ώστε το αστικό πράσινο στην Ελλάδα να είναι περιορισμένο, με την μέση ελληνική πόλη να υπολείπεται σημαντικά από τα προτεινόμενα διεθνή πρότυπα. Πχ ενώ ο ΠΟΥ προτείνει 9 τετραγωνικά μέτρα πράσινου ως απαραίτητα ανά κάτοικο υπάρχουν αστικές περιοχές στην Ελλάδα που προσφέρουν μόλις λίγο πάνω από 1,5 τετραγωνικό μέτρο, με την κατάσταση σε πόλεις όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη ιδιαίτερα επιβαρυμένη.
Όμως η αναβάθμιση του αστικού πράσινου που τόσο υποβαθμίζεται και κυνηγιέται θα έπρεπε να είναι προτεραιότητα ως ανάχωμα στην κρίση της κλιματικής αλλαγής αλλά και των αυξανόμενων προβλημάτων υγείας ανθρώπων, ζώων και φυτών που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους πολύ περισσότερο από όσο επίσημες πολιτικές αλλά και τα δημόσια αφηγήματα που κυριαρχούν παραδέχονται. Σύμφωνα με το Link WWF GreenSpaces, η μέση βαθμολογία των χώρων πρασίνου σε 126 ελληνικές πόλεις είναι 6,1/10. Ιδιαίτερα η Θεσσαλονίκη, παρά την ψευδαίσθηση που δημιουργεί το παραλιακό μέτωπο και τα εκεί πάρκα, στερείται εντός του αστικού ιστού της αυτήν την αναγκαιότητα, χαρακτηριζόμενη ως πόλη με ένα τα χαμηλότερα ποσοστά πανευρωπαϊκά, αλλά και -κατά περιοχές στο νομό- με την υψηλότερη ρύπανση όπως έδειξαν ευρωπαϊκές μετρήσεις των τελευταίων ετών.
Όμως διεθνώς η αναγνώριση της προσφοράς του αστικού πρασίνου στο σύγχρονο μοντέλο διαβίωσης δημιούργησε σημαντικές καινοτομίες σε κοινωνικό, ερευνητικό, περιβαλλοντικό και πολεοδομικό επίπεδο. Πχ ο λεγόμενος σχεδιασμός Αρχιτεκτονικής Τοπίου και Αστικού Πρασίνου αμφισβητεί πως αποσπασματικές δεντροφυτεύσεις, συχνά προεκλογικές -ακόμη και σε πρόχειρες γλάστρες δίπλα σε λεωφόρους, (συνέβη και αυτό…), με φυτά που δεν μέλλεται να επιβιώσουν πολύ, αποτελεί αναβάθμιση του αστικού πράσινου. Οι χώροι αυτοί, ελάχιστοι, αποκομμένοι και ασύνδετοι, ή συνυπάρχοντες με χρήσεις εντελώς ασύμβατες με το πράσινο, όπως πχ. Βιομηχανίες, τερματικούς σταθμούς μμμ, δρόμους ταχείας κυκλοφορίας, καταλήγουν σε αρκετές περιπτώσεις υποβαθμισμένοι, μέρη ‘ξένα’ αν όχι εχθρικά προς τον υπόλοιπο αστικό ιστό, ακυρώνοντας τις δυνατότητες κι ανατρέποντας την ίδια την ύπαρξή τους.
Προτείνει έτσι μια ‘ολιστική’ προσέγγιση με την χρήση αυτοφυών και ενδημικών φυτών που βρίσκονταν πριν την δόμηση στο χώμα, ή είναι κατάλληλα για το μικροκλίμα της περιοχής ώστε να επιτευχθεί η ουσιαστική επαναφορά της βλάστησης, την χρήση ανακυκλώσιμων στερεών και υγρών, περατά δάπεδα και ειδικά συστήματα ελέγχου άρδευσης και άλλων λειτουργειών διαχείρισης και εκτίμησης της ασφάλειας της πανίδας, ιδίως των αστικών δένδρων, την εγκατάσταση ‘φυτεμένων δωμάτων’, κάθετων κήπων ή κήπων βροχής, μεθοδολογίες λειτουργικής εγκατάστασης, και πλήθος άλλων τεχνικών και καινοτομιών που, όπως επισημαίνουν έρευνες, συμβάλλουν στην ευζωία και, παράλληλα με χώρους άθλησης που μπορούν και πρέπει να συνδυάζονται, συμβάλλουν επίσης, δυνητικά, στη μείωση της κουλτούρας βίας που κυριαρχεί. Και ουσιαστικά μπορούν να βρεθούν αλληλοσυμπληρούμενα και αλληλοϋποστηριζόμενα μόνο σε έναν χώρο: ένα μητροπολιτικό πάρκο.
Κι όμως παρά τα μικρά ποσοστά του αστικού πράσινου οι αρχές των πόλεων και οι υπηρεσίες πρασίνου δεν είναι όσο δεκτικές θα έπρεπε σε νέες γνώσεις και τέτοιου τύπου αλλαγές. Ώστε τίποτε από αυτά δεν μπορεί να επιτευχθεί δίχως συλλογική συνείδηση και δράση που θα υπερασπίζεται το αστικό πράσινο, ως τον σημαντικότερο ίσως δείκτη βιωσιμότητας του αστικού ιστού και υγείας των κατοίκων του, ως χώρο αναψυχής και περιπάτου, ως σημείο συνάντησης και δράσης.
Μια τέτοια κίνηση με εντυπωσιακά αποτελέσματα έχει δημιουργηθεί και δραστηριοποιείται τα τελευταία χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Η κίνηση Όλη η ΔΕΘ ένα Πάρκο, μια Σύμπραξη ανθρώπων και φορέων που δραστηριοποιούνται στον χώρο της πολιτικής οικολογίας, των κινημάτων πόλης, δημοτικών κινήσεων της αριστεράς αλλά και ατόμων όλου του πολιτικού φάσματος ή και ανεξάρτητων που κατανοούν τις ανάγκες των κατοίκων ως κάτοικοι και οι ίδιοι/ες, στα πλαίσια της διαφαινόμενης μετακίνησης της ΔΕΘ που αργά ή γρήγορα θα συμβεί, προτείνει την δημιουργία ενός χώρου που τόσο λείπει και που τόσο θα αναβαθμίσει τους δείκτες ζωής στην ευρύτερη περιοχή: ενός μητροπολιτικού πάρκου.
Στις πολύπλευρες δραστηριότητες που έχει αναπτύξει η Σύμπραξη, και οι οποίες συμπεριλαμβάνουν από την υπεράσπιση δέντρων που κόβονται με δέσιμο ακτιβιστών/τριών επάνω, και την ενημέρωση των κατοίκων της πόλης με δράσεις στους δρόμους ή δημοσιεύσεις, ως την έκδοση ενός αφιερωματικού βιβλίου, (το όταν “Όταν φύσηξε η ευχή” – Ιστορίες για το Πάρκο, εκδόσεις Τρίαινα, το οποίο παρουσιάστηκε το Σάββατο 25 Ιανουαρίου στο we, χώρο της ΔΕΘ και αξίζει να στηριχθεί αφού θα στηρίξει οικονομικά την πρωτοβουλία) κορωνίδα αποτελεί η συλλογή των υπογραφών, με στόχο να μαζευτεί το αναγκαίο νούμερο για την πραγματοποίηση ενός δημοψηφίσματος.
Εάν θέλουμε πόλεις λιγότερο εχθρικές, εάν θέλουμε πλατείες που δεν θα κλείνονται με λαμαρίνες ‘επ’ αόριστο’ για επιχειρηματικά ή πολιτικά συμφέροντα, αν θέλουμε την πόλη μια συμβιωτική κοινότητα που θα προσδιορίζει την σύγχρονη ταυτότητα της κυρίως από αυτό, παρέχοντας χώρους όπου θα εκφράζεται ο χαρακτήρας και η ιδιαιτερότητα της, αν θέλουμε πόλεις που θα δημιουργούν αντιπαραδείγματα στον ανθρωπολογικό τύπο της κυριαρχίας ή της αδιαφορίας, κάθε αγώνας όπως της Θεσσαλονίκης μας αφορά όλες και όλους. Τα τοπικά δημοψηφίσματα είναι σπουδαίος δημοκρατικός θεσμός που τυγχάνει αποδοχής σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Απεναντίας, στην Ελλάδα, παρόλο που με τον νόμο 4555/2018 δημιουργήθηκε για πρώτη φορά το σχετικό νομικό πλαίσιο αλλά ακυρώθηκε δυο μόλις χρόνια αργότερα, ουδέποτε έχουν εφαρμοστεί. Ενώ από τον Ιανουάριο του 2024,με πιέσεις από κινήσεις πολιτών όπως αυτή της Θεσσαλονίκης, νομικά γίνονται εκ νέου εφικτά.
Όπως αναρωτάται η Σύμπραξη απευθυνόμενη στους και στις πολίτες στην ιστοσελίδα της: Θέλουμε ένα αληθινό μητροπολιτικό πάρκο στο κέντρο της πόλης μας; ‘Η θέλουμε νέα ξενοδοχεία κι εμπορικά κέντρα; Θέλουμε να αποκατασταθούν τα ιστορικά κτίρια της ΔΕΘ; Ή θέλουμε να αντικατασταθούν από τσιμεντένια μεγαθήρια; Θέλουμε οι μεγάλες εκθέσεις να αναπτυχθούν σε νέο χώρο, εκτός πόλης; Ή θέλουμε να ασφυκτιούν σε ένα ήδη κορεσμένο κέντρο; Θέλουμε ισόρροπη ανάπτυξη σε όλο το πολεοδομικό συγκρότημα; Ή θέλουμε άγονους ανταγωνισμούς με τους διπλανούς μας δήμους;
Θέλουμε να κρίνουμε εμείς τί είναι καλό για το μέλλον της πόλης μας; Ή θέλουμε να αποφασίσει για εμάς το Υπερταμείο κι η κυβέρνηση; Στις χιλιάδες υπογραφές που έχουν μαζευτεί απομένουν λιγότερες από 3000 για την διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Εάν είσαι δημότης ή δημότισσα Θεσσαλονίκης και των όμορων Δήμων κι αν πιστεύεις πως ‘όπως γράφεται «Η Θεσσαλονίκη του αύριο ξεκινά με την υπογραφή σου σήμερα!» μπορείς να υπογράψεις το αίτημα προς το Δημοτικό Συμβούλιο Θεσσαλονίκης, ζητώντας τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το μέλλον της ΔΕΘ. Η φόρμα συλλογής υπογραφών https://parkodeth.gr/ ανήκει στην Σύμπραξη, ανήκει και σε σένα!