Συναγερμό στην επιστημονική κοινότητα προκαλούν οι τελευταίες ενδείξεις από τον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό για το φαινόμενο Ελ Νίνιο.
Ο λόγος; Τα πιο πρόσφατα προγνωστικά μοντέλα συγκλίνουν σε ένα σενάριο που μέχρι πριν από λίγους μήνες έμοιαζε λιγότερο πιθανό, την εκδήλωση δηλαδή ενός πολύ ισχυρού επεισοδίου Ελ Νίνιο μέσα στους επόμενους μήνες.
Οι αναλύσεις του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF), σε συνδυασμό με τις παρατηρήσεις της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA) και τις εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO), δείχνουν ότι η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας στον κεντρικό τροπικό Ειρηνικό θα μπορούσε να βρεθεί έως και τρεις βαθμούς Κελσίου πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα μέχρι τον προσεχή Δεκέμβριο.
Μάλιστα, ορισμένα από τα ακραία σενάρια των μοντέλων ανεβάζουν την απόκλιση ακόμη και στους τέσσερις βαθμούς Κελσίου, τιμές που παραπέμπουν σε ιστορικά επεισόδια.
Τα παραπάνω εξηγεί σε άρθρο της στο ηλεκτρονικό επιστημονικό περιοδικό Κοsμoς η δρ Δήμητρα Φουντά, διευθύντρια ερευνών του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η οποία τονίζει ότι «αν επαληθευτεί κάτι τέτοιο, τότε θα παρατηρήσουμε ένα από τα ισχυρότερα επεισόδια El Niño όλων των εποχών».
Όπως αναφέρει στο άρθρο της η δρ Φουντά, η ονομασία του φαινομένου γεννήθηκε πριν από αιώνες στις ακτές της Νότιας Αμερικής. Οι ψαράδες του Περού παρατηρούσαν ότι ορισμένα χρόνια, συνήθως κοντά στα Χριστούγεννα, τα νερά του Ειρηνικού γίνονταν ασυνήθιστα θερμά. Συνδέοντας το γεγονός με τη γέννηση του Χριστού, έδωσαν στο φαινόμενο το όνομα El Niño, δηλαδή «το θείο βρέφος».
Σήμερα το El Niño αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα
φυσικά φαινόμενα του παγκόσμιου κλιματικού συστήματος.
Επιστημονικά, είναι η θερμή φάση του συστήματος El Niño Southern Oscillation (ENSO), μιας επαναλαμβανόμενης φυσικής ταλάντωσης που προκύπτει από την αλληλεπίδραση ατμόσφαιρας και ωκεανού στον τροπικό Ειρηνικό.
Η δρ Φουντά εξηγεί ότι πρόκειται για έκφραση της φυσικής εσωτερικής μεταβλητότητας του κλιματικού συστήματος και όχι για φαινόμενο που προκαλείται από εξωτερικούς παράγοντες. Η ψυχρή φάση του ίδιου μηχανισμού είναι γνωστή ως La Niña, δηλαδή «το κοριτσάκι», ενώ ανάμεσα στις δύο ακραίες καταστάσεις παρεμβάλλονται ουδέτερες περίοδοι.
Σύμφωνα με το άρθρο της Δρ. Φουντά, υπό κανονικές συνθήκες, οι αληγείς ή εμπορικοί άνεμοι που πνέουν κοντά στον Ισημερινό μεταφέρουν τα θερμά επιφανειακά νερά από τις δυτικές ακτές της Αμερικής προς την Αυστραλία και την Ινδονησία.
Καθώς τα θερμά νερά απομακρύνονται από τον ανατολικό
Ειρηνικό, αντικαθίστανται από ψυχρότερα και πλούσια σε θρεπτικά συστατικά νερά
που ανεβαίνουν από τα βαθύτερα στρώματα του ωκεανού, μέσω του γνωστού
φαινομένου της ανάβλυσης (upwelling).
Όταν όμως εκδηλώνεται El Niño, οι άνεμοι αυτοί εξασθενούν ή ακόμη και αντιστρέφονται. Τα θερμά νερά παραμένουν στον ανατολικό και κεντρικό Ειρηνικό, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας να αυξάνεται σημαντικά πάνω από τον μέσο όρο.
Στη φάση La Niña συμβαίνει το αντίθετο. Οι ανατολικοί
άνεμοι ενισχύονται, μεταφέροντας ακόμη μεγαλύτερες ποσότητες θερμού νερού προς
τα δυτικά, ενώ ψυχρά νερά αναδύονται στον κεντρικό και ανατολικό Ειρηνικό.
Τα επεισόδια El Niño και La Niña εμφανίζονται συνήθως
κάθε δύο έως επτά χρόνια και διαρκούν κατά μέσο όρο από εννέα έως δώδεκα μήνες.
Ωστόσο, δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου παρατείνονται για πολύ μεγαλύτερο
χρονικό διάστημα.
Οι επιστήμονες παρακολουθούν συστηματικά τέσσερις περιοχές του τροπικού Ειρηνικού, γνωστές ως Niño 1+2, Niño 3, Niño 3.4 και Niño 4 (δείτε φωτό 1).
Η πιο κρίσιμη από αυτές είναι η περιοχή Niño 3.4. Εκεί
βασίζεται η επίσημη αξιολόγηση της έντασης του φαινομένου, μέσω της απόκλισης
της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας από τον μακροχρόνιο μέσο όρο.
Συνεχόμενες θετικές αποκλίσεις μεγαλύτερες από 0,5
βαθμούς Κελσίου πιστοποιούν συνθήκες El Niño, ενώ αντίστοιχες αρνητικές
αποκλίσεις μικρότερες από -0,5 βαθμούς υποδηλώνουν La Niña.
Τα επεισόδια του 1982-1983, του 1997-1998 και του 2015-2016 (φωτό 2) θεωρούνται από τα ισχυρότερα που έχουν καταγραφεί, καθώς οι αποκλίσεις ξεπέρασαν τους δύο βαθμούς Κελσίου.
Το εντυπωσιακό με το El Niño είναι ότι οι συνέπειές του δεν περιορίζονται στον Ειρηνικό Ωκεανό.
«Αν θέλει κάποιος να αποδείξει το πόσο ισχυρά διασυνδεδεμένος είναι ο πλανήτης μας, τότε το El Niño αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα» σημειώνει η δρ Φουντά, και εξηγεί ότι η μετατόπιση τεράστιων ποσοτήτων θερμότητας στον ωκεανό αλλάζει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε πλανητική κλίμακα. Επηρεάζει την κατανομή της ατμοσφαιρικής πίεσης, το πεδίο των ανέμων, την υγρασία και τις βροχοπτώσεις, με επιπτώσεις που φτάνουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Άλλες περιοχές βιώνουν καταστροφικές πλημμύρες και άλλες παρατεταμένες ξηρασίες ή ακραία θερμά επεισόδια.
Οι συνέπειες αυτές μεταφράζονται σε απώλειες καλλιεργειών, προβλήματα στην κτηνοτροφία, μείωση αλιευμάτων, υποβάθμιση οικοσυστημάτων και σοβαρές απειλές για την επισιτιστική ασφάλεια.
Αν και το ENSO αφορά κυρίως τον τροπικό Ειρηνικό και το Νότιο Ημισφαίριο, οι επιδράσεις του δεν σταματούν εκεί.
Στην περιοχή της Μεσογείου κυρίαρχο ρόλο παίζουν άλλα κλιματικά συστήματα, όπως η Ταλάντωση του Βόρειου Ατλαντικού (NAO). Ωστόσο, μέσω σύνθετων ατμοσφαιρικών αλληλεπιδράσεων και της λεγόμενης κυκλοφορίας Walker, οι επιδράσεις του El Niño μπορούν να φτάσουν και στην Ευρώπη.
«Ένα ποσοστό της μεταβλητότητας της περιοχής μας μπορεί λοιπόν να αποδοθεί στη Νότια Ταλάντωση (ENSO), και εξαρτάται από την εποχή του έτους», εξηγεί η ερευνήτρια.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, ένα επεισόδιο El Niño συνδέεται συχνά με θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια στη Νότια Ευρώπη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καθορίζει από μόνο του τον καιρό στην Ελλάδα.
Ένα από τα ερωτήματα που επανέρχονται κάθε φορά που το El Niño βρίσκεται στην επικαιρότητα είναι αν πρόκειται για συνέπεια της κλιματικής αλλαγής.
«Το El Niño Southern Oscillation είναι εκδήλωση της εσωτερικής μεταβλητότητας του κλιματικού μας συστήματος, ενώ η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή προκαλείται από εξωγενή αίτια. Με την έννοια αυτή, δεν σχετίζονται ως μηχανισμοί» αναφέρει η δρ Φουντά, και εξηγεί ότι «κάθε επεισόδιο El Niño έρχεται να αυξήσει ακόμα περισσότερο τη θερμοκρασία ενός ωκεανού, που έχει ήδη θερμανθεί λόγω της κλιματικής αλλαγής».
Με άλλα λόγια, το φαινόμενο λειτουργεί πάνω σε ένα ήδη θερμότερο πλανητικό υπόβαθρο, γεγονός που μπορεί να ενισχύσει τις ακραίες εκδηλώσεις του καιρού.