ΑπόψειςΆρθρα γνώμης
13 Ιούν. 2026 – 08:55 | Τελευταία ανανέωση: 13 Ιούν. 2026 – 08:58 Δημήτρης Σαρρής Share Share Facebook Twitter LinkedIn Reddit Ακούστε το άρθρο σε περίπου λεπτά Τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν τον συντάκτη τους, χωρίς να συμπίπτουν κατ’ ανάγκη με την άποψη του Tvxs.gr Όλες οι χώρες έχουν τις δικές τους ιστορίες μεγαλοϊδεατισμού και «παρολίγον δόξας». Ads Έτσι και η Πορτογαλία, το 1889, παρουσίασε στις άλλες μεγάλες και αποικιοκρατικές δυνάμεις έναν δικό της χάρτη της υποσαχάριας Αφρικής: Σύμφωνα με αυτόν, η «ροζ περιοχή» της κοιλάδας του Ζαμβέζη θα ένωνε τις δύο πορτογαλικής κτήσεις Αγκόλα και Μοζαμβίκη (Mapa cor de rosa). Ads Η Πορτογαλία θα είχε μια ενιαία χερσαία περιοχή που θα ένωνε Ατλαντικό και Ινδικό Ωκεανό, μια διεκδίκηση βασισμένη στις ήδη υπάρχουσες αποικίες αλλά και στις πορτογαλικές εξερευνητικες αποστολές που είχαν εν μέρει χαρτογραφήσει αυτές τις εκτάσεις πριν φτασουν εκεί οι ανταγωνιστές Άγγλοι κατά τον 19ο αιώνα. Ads Εδώ να σημειώσουμε πως υπήρξαν Πορτογάλοι εξερευνητές, ιδίως ο Φρανσίσκο ντε Λασέρντα που διήνυσε περίπου 1300 χλμ από τις ακτές του Ινδικού στη Μοζαμβίκη μέχρι τον άνω Ζαμβέζη, αρκετά βαθιά στην αχαρτογράφητη ενδοχώρα. Ads Ο ίδιος πέθανε από τροπικές αρρώστιες και πυρετό το 1798 κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Στους χάρτες και τις προσπάθειες του Λασέρντα, όπως και στις πληροφορίες και τη βοήθεια του Ντα Σίλβα Πόρτο από την Ανγκόλα βασίστηκαν οι αποστολές των Βρετανών και ιδίως του Λίβινγκστοουν που έφτασε στους καταρράκτες του Ζαμβέζη το 1855.
Φυσικά, μια τέτοια πρόταση – διεκδίκηση δεν θα μπορούσε να γίνει δεκτή από τους Άγγλους που από τη Νότια Αφρική είχαν διεισδύσει μέσα σε λίγα χρόνια στη ενδοχώρα.
Σκοπός τους ήταν να ενώσουν όλες τις κτήσεις τους και να φτιάξουν έναν σιδηρόδρομο που θα ένωνε την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στη Μεσόγειο με το Κεηπ Τάουν της Νότιας Αφρικής. Υπερφιλόδοξο σχέδιο το οποίο εν τέλει υλοποιήθηκε…
Έτσι οι Πορτογάλοι, παρά τα όποια ιστορικά δικαιώματα και δίκαια της δικής τους γεωπολιτικής φιλοδοξίας, έγιναν αποδεκτές ενός βρετανικού τελεσίγραφου στις αρχές του 1890.
Πορτογαλικές στρατιωτικές δυνάμεις είχαν τότε πλησιάσει το Ζαμβέζη και από Ανατολή και από Δύση. Απειλήθηκαν ευθέως απο τους Βρετανούς με στρατιωτική σύρραξη και πολύ σύντομα αποσύρθηκαν (αυτή ήταν η κύρια απαίτηση) από μια μεγάλη περιοχή οροπεδίων που είναι κάπου ανάμεσα στην Ανγκόλα και τη Μοζαμβίκη, στη σημερινή Ζιμπάμπουε.
Η πορτογαλική κυβέρνηση υποχώρησε. Η ιστορία για τους Πορτογάλους δεν εληξε εκεί. Η διπλωματική αυτή υποχώρηση θεωρήθηκε εθνική ταπείνωση, το δε βρετανικό τελεσίγραφο ξεσήκωσε ένα κύμα αντιμοναρχικου εθνικισμού στην Πορτογαλία.
Μάλιστα ενέπνευσε και τους στίχους του Εθνικού ύμνου της χώρας που γράφτηκε τότε ως ένα απαγορευμένο Ρεπουμπλικανικό ποίημα της εποχής και αναφέρεται στον εθνικό αγώνα «κατά των Βρετανών». Αργότερα ο ίδιος στίχος άλλαξε και έγινε «κατά των κανονιών».
Ως άμεση συνέπεια αυτή της υποχώρησης, στη γειτονική πορτογαλική Ανγκόλα, μια εμβληματική φιγούρα της πορτογαλικής εξερεύνησης και κατάκτησης στην Αφρική, ο Ντα Σίλβα Πόρτο, στα 72 του χρόνια, τυλίχτηκε με την πορτογαλική σημαία και αυτοπυρποληθηκε, απογοητευμένος με τις κινήσεις και την πολιτική των συμπατριωτών του.
Στην Πορτογαλία οι αντιδράσεις ήταν μεγάλες από τους Ρεπουμπλικάνους κυρίως, ενώ την επόμενη χρονιά (1891) έγινε μια προσπάθεια κατάληψης της εξουσίας και κατάργησης της μοναρχίας.
Η παραίτηση από τις διεκδικήσεις θεωρήθηκε σκανδαλώδης προδοσία και ήταν η αφορμή για το ξέσπασμα εξελίξεων που συνδυασμό με μια μεγάλη οικονομική κρίση οδήγησαν στη δολοφονία του βασιλιά το 1908 και στην κατάργηση εν τέλει της μοναρχίας το 1910.
Ο «ροζ χάρτης» απετέλεσε παρελθόν και πλέον κοσμεί τις βιβλιοθήκες και τα πορτογαλικά αρχεία, ως μια ιστορία αποικιακής διεκδίκησης που έπεσε στο κενό εξ αιτίας του συσχετισμού δυνάμεων μιας περασμένης εποχής.
Η διπλωματική αυτή νίκη της Μεγάλης Βρετανίας «καθάρισε» το τοπίο του άξονα Ανατολής – Δύσης και Βορρά – Νότου στην περιοχή, ενώ την προηγούμενη χρονιά, το 1889, είχε ιδρυθεί η Βρετανική Εταιρεία της Νότιας Αφρικής (British South African Company) που προχωρούσε άμεσα στην εκμετάλλευση του υπεδάφους και προωθούσε τα αγγλικά συμφέροντα στην περιοχή με πρωτοβουλία του Σεσίλ Ρόουντς.
Ο πόλεμος των Βρετανών κατά των Ολλανδόφωνων εποίκων Μπόερς (1899-1902) λίγα χρόνια μετά, άνοιξε οριστικά τον εμπορικό δρόμο κατάκτησης και αποικιοκρατίας μεταξύ του Κεηπ Τάουν και του Ζαμβέζη.
Αφού οι Βρετανοί πήραν αυτά που ήθελαν, οι πορτογαλικές κτήσεις θα αναπτύσσονταν με οικονομικό μοχλό τις περίφημες “εταιρείες” που ανέλαβαν να φτιάξουν αναπτυξιακά έργα υποδομής και να βρουν τα κεφάλαια για τη συντήρηση των αποικιών.
Αμέσως μετά τη διπλωματική διευθέτηση του 1891, την ίδια ακριβώς περίοδο, ιδρύθηκαν οι τρεις εταιρείες διαχείρισης της αποικίας της Μοζαμβίκης: Companhia Geral da Zambézia, Companhia de Moçambique και Companhia do Niassa.
Ένα βασικό εργαλείο που χρησιμοποίησαν οι εταιρείες αυτές για να κάνουν τα έργα τους και να πλουτίσουν ήταν το “τσιμπάλο”, ένα σύστημα επαχθούς χρέους που φόρτωσαν στις πλάτες των δύστυχων κατοίκων.
Ο εταιρείες, μέσω την πολιτικής νομιμοποίησης και της νομοθεσίας αποφάσιζαν ότι ο κάθε ντόπιος κάτοικος είχε ένα χρέος το οποίο έπρεπε να αποπληρώσει δουλεύοντας δωρεάν.
Όταν λοιπόν καταργήθηκε επίσημα η δουλεία, δημιουργήθηκε ένα πλέγμα νόμων που όριζε ότι για παράδειγμα ο κάτοικος μιας περιοχής έπρεπε να πληρώσει φόρο για την…καλύβα του! Προφανώς δεν είχε πρόσβαση σε χρήμα για να πληρώσει, οπότε το κράτος του έδινε τη λύση: μπορούσε να πληρώσει δουλεύοντας δωρεάν!
Η εταιρεία της Νυάσσα που αναφέρθηκε παραπάνω έφτιαξε έναν στρατό από τέτοιους εργαζόμενους που είχαν υπαχθεί σε αυτό το σύστημα επαχθούς χρέους που ονομάστηκε «τσιμπάλο».
Αξίζει επίσης να αναφέρουμε ότι οι εταιρείες αυτές ανήκαν κυρίως σε ευρωπαϊκά κεφάλαια, όχι πορτογαλικά, αλλά κυρίως αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά, αναλόγως την δραστηριότητα, τις αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου και τις εξαγορές.
Αξιοσημείωτη η περίπτωση της εταιρείας διαμαντιών στην Αγκόλα (Companhia de Diamantes de Angola – Diamang), που ιδρύθηκε το 1917 με κεφαλαία από την Πορτογαλία, την Αγγλια, τη Γαλλία, το Βέλγιο.
Η εταιρεία διατήρηση αυτή την πολυεθνική δομή της μέχρι το 1988, δηλαδή για χρόνια μετά την ανάληψη της εξουσίας από την μαρξιστική επαναστατική κυβέρνηση. Δηλαδή, κατά τη δεκαετία του 1980, όταν η Αγκόλα ελεγχόταν σε μεγάλο βαθμό από την ΕΣΣΔ και από την Κούβα, είχε ακόμα τον έλεγχο των διαμαντιών της στα χέρια της ίδιας αποικιακής εταιρείας του τότε…
Τι έμεινε τελικά στην Πορτογαλία μέσα από όλο αυτό;
Κυρίως η χρήση της γλώσσας και η ανάμνηση μιας μεγάλης ιδέας που έζησε μια μικρή χώρα. Κατά τα άλλα, ελάχιστοι Πορτογάλοι έκαναν περιουσίες, ενώ οι περισσότεροι από τους εκατοντάδες χιλιάδες που γεννήθηκαν κι έζησαν στην Αφρική έφυγαν κακήν κακώς το 1975 κι έγιναν πρόσφυγες στη χώρα τους, οι περίφημοι “ρετορνάδος” (“αυτοί που επέστρεψαν”).
Επίσης οι Πορτογάλοι πολίτες, κάτοικοι μιας φτωχής ευρωπαϊκής χώρας με μικρό πληθυσμό, έζησαν την τιμή και τη δόξα να σκοτώνονται για τις αποικιακές εταιρείες και την κυβέρνησή τους από το 1961 έως το 1974.
Τότε εξελίχθηκε ο λεγόμενος αποικιακός πόλεμος (guerra do ultramar) που διεξαγόταν παράλληλα σε πολλά μέτωπα (Αγκόλα, Μοζαμβίκη, Γουινέα Μπισάου).
Η μικρή Πορτογαλία κινητοποίησε συνολικά 800 χιλιάδες άνδρες μέσα σε 13 χρόνια, διατηρώντας έναν στρατό περίπου 100 χιλιάδων, σε ταυτόχρονα και παράλληλα μέτωπα.
Είχε 8.800 νεκρούς και πάνω από 15.000 τραυματίες, ανάπηρους ή με διάγνωση μεταπολεμικής ψυχικής διαταραχής. Αιμορραγία στρατιωτική, κοινωνική, οικονομική.
Όταν κλήθηκαν λοιπόν οι πολυεθνικές εταιρείες να διατηρήσουν τη θέση του και την ισχύ τους στις αποικίες, έσπευσαν να ζητήσουν βοήθεια από το στρατό της Πορτογαλίας.
Ο απλός Πορτογάλος σκοτώθηκε για αυτά τα συμφέροντα και ο απλός γείτονάς του που είχε μεταναστεύσει στην Αφρική για να ένα καλύτερο μέλλον έφυγε χωρίς τίποτα το 1975.
Μικρές χώρες – μεγάλες ιδέες
Είδαμε πώς, για να ξεπεράσει τη διπλωματική ταπείνωση του 1891, η Πορτογαλία συνέχισε την εκμετάλλευση των αποικιών κατά τις επόμενες δεκαετίες.
Είδαμε πώς μετέτρεψε τη γεωπολιτική ήττα σε «μεγάλη ιδέα» ή σε «πολιτική αυτοκρατορικού μεγαλείου» για να κατευνάσει και την κοινή γνώμη που πλήρωνε διαρκώς σε χρήμα και σε αίμα. Ενίσχυσε την ανεξαρτησία μας
Γίνε συνδρομητής στο TVXS Δες τα πακέτα συνδρομών > Όπως αναφέρθηκε και πριν, έμεινε τουλάχιστον η πορτογαλική γλώσσα. Δεν είναι λίγο, αποτελεί μια μεγάλη πολιτιστική κατάκτηση και παρακαταθήκη. Πληρώθηκε όμως πολύ ακριβά από την πορτογαλική κοινωνία. Και ακόμα πιο ακριβά απο τις αφρικανικές κοινωνίες που ακόμα και σήμερα οφείλουν να μαθαίνουν τη γλώσσα των άλλοτε δυναστών τους για να μπορέσουν να κάνουν το οτιδήποτε στη ζωή τους.
Μέσα από αυτή την άγνωστη σε εμάς, διδακτική σελίδα της σύγχρονης ιστορίας μαθαίνουμε γιατί η Αγκόλα και η Μοζαμβίκη μιλούν ακόμα και σήμερα πορτογαλικά χωρίς να έχουν χερσαία σύνορα, ενώ από τη Νότια Αφρική μέχρι την Τανζανία και την Κένυα υπάρχει μια σειρά χωρών που υπήρξαν βρετανικές αποικίες κι έχουν επίσημα γλώσσα διοίκησης τα αγγλικά.
Όλα αυτά προέκυψαν μέσα από εκείνη τη μακρινή διπλωματική διευθέτηση του 1890 , όταν ο «ροζ χάρτης» της Πορτογαλίας απορρίφθηκε με τη δύναμη των απειλών και της ανίκητης πολιτικής επιρροής των Βρετανών.
Τέτοιες περίπλοκες ιστορίες, όσο και αν μας φαινόνται ασήμαντες και μακρινές σε βάθος χρόνου, μας δείχνουν ότι η γνώση της γεωπολιτικής και της ιστορίας, μας διδάσκει πολλά ακόμα και για τις τρέχουσες εξελίξεις, που βασίζονται σε πολύ παλιές συμφωνίες και πολιτικές αποφάσεις.
Μας διδάσκουν παράλληλα ότι όταν οι μεγάλες ιδέες παράγονται σε μικρές χώρες, διευθετούνται και εξελίσσονται προς όφελος μεγάλων χωρών και μικροπολιτικών συμφερόντων, πάντοτε με επίκληση σε ισχυρά έθνη και δοξασμένα όπλα. Μάθε τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τον καταιγισμό ειδήσεων ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER ΤΟΥ TVXS Με την εγγραφή σας αποδέχεστε τους Όρους Χρήσης και την Πολιτική Απορρήτου Πρέπει να συμφωνήσετε με τους όρους. Ακολουθήστε το tvxs.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις Tags ΑποικιοκρατίαΆφρικήΠορτογαλία Follow