Η Κούβα βιώνει εδώ και χρόνια μια παρατεταμένη καταιγίδα κρίσεων, χωρίς ορατό τέλος. Οι πολύωρες διακοπές ρεύματος, το δυσβάσταχτο κόστος ζωής, οι ανθυγιεινές συνθήκες στους δρόμους και η βαθιά οικονομική ασφυξία συνθέτουν μια καθημερινότητα που δοκιμάζει τα όρια της αντοχής της κονωνίας.
Στο ήδη βαρύ αυτό σκηνικό προστίθενται οι νέες απειλές της κυβέρνησης Τραμπ απέναντι στο καθεστώς της Κούβας, που κυβερνά το νησί εδώ και σχεδόν επτά δεκαετίες. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σκοτεινή πραγματικότητα, η Αβάνα επιμένει να πάλλεται στους ρυθμούς της τζαζ.
Το Jazz Plaza Festival, ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς της χώρας, συμπληρώνει τέσσερις δεκαετίες ζωής. Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι σήμερα έχει φιλοξενήσει θρύλους της παγκόσμιας τζαζ, όπως οι Dizzy Gillespie, Max Roach, Roy Hargrove και ο εμβληματικός Chucho Valdés.
Για πολλούς Κουβανούς, το φεστιβάλ αποτελεί κάθε χρόνο μια σπάνια ευκαιρία να δουν από κοντά διεθνείς καλλιτέχνες αλλά και συμπατριώτες τους που ζουν στο εξωτερικό. Κατά τη διάρκειά του, η πόλη μοιάζει να ανασαίνει διαφορετικά, σαν η μουσική να απαλύνει –έστω προσωρινά– τη σκληρότητα της καθημερινής ζωής.
Φέτος, από τις 25 Ιανουαρίου έως την 1η Φεβρουαρίου, περίπου 286 διεθνείς καλλιτέχνες συναντούν εκατοντάδες Κουβανούς μουσικούς στην Αβάνα. Περισσότερες από 100 συναυλίες πραγματοποιούνται σε 16 διαφορετικούς χώρους: θέατρα, πολιτιστικά κέντρα όπως η Fábrica de Arte Cubano, βασιλικές εκκλησίες αλλά και ιδιωτικούς χώρους.
Παρ’ όλα αυτά, οι διοργανωτές προειδοποιούν ότι η διατήρηση του επιπέδου του φεστιβάλ γίνεται όλο και πιο δύσκολη, κυρίως λόγω της μειωμένης παρουσίας Αμερικανών καλλιτεχνών, εξαιτίας των ταξιδιωτικών περιορισμών που επιβάλλουν οι ΗΠΑ.
«Κάθε χρόνο το φεστιβάλ πραγματοποιείται υπό πολύπλοκες συνθήκες, αλλά ποτέ δεν ήταν τόσο δύσκολες όσο σήμερα», δήλωσε σε συνέντευξη Τύπου ο πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής, Βίκτορ Ροδρίγκες. Παρ’ όλα αυτά, χαρακτήρισε σημαντική επιτυχία το γεγονός ότι για πρώτη φορά το Jazz Plaza διεξάγεται ταυτόχρονα σε τρεις ακόμη επαρχίες – τη Βίγια Κλάρα, το Ολγκίν και το Σαντιάγο ντε Κούβα – πέρα από την πρωτεύουσα.
Όπως αναφέρει και το ρεπορτάζ της elpais, πέρα από την πολιτιστική του αξία, το φεστιβάλ λειτουργεί και ως οικονομική ανάσα σε μια περίοδο κατάρρευσης του τουρισμού. Ξεναγοί, μουσικοί, τεχνικοί και μικροεπιχειρηματίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την προσέλευση μουσικόφιλων από όλο τον κόσμο. «Υπήρξαν ακυρώσεις από επισκέπτες που ανησυχούν για την κατάσταση στην Κούβα και τη γεωπολιτική ένταση, αλλά όχι σε βαθμό που να μας αφήσει χωρίς δουλειά», αναφέρει ξεναγός που ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία της. Όπως λέει, πολλές φορές νιώθουν υποχρεωμένοι να στέλνουν καθημερινά φωτογραφίες και βίντεο στους πελάτες τους, για να τους καθησυχάσουν ότι η Αβάνα δεν βρίσκεται σε κατάρρευση.
Ένα ερώτημα αιωρείται πάνω από το φεστιβάλ: θα υπάρχει αρκετό ρεύμα; Ο σπουδαίος πιανίστας Ερνάν Λόπες-Νούσα, ιστορική μορφή της κουβανικής τζαζ, θυμάται τα χρόνια που η τζαζ και το ροκ θεωρούνταν «εχθρική μουσική». Σήμερα, το είδος έχει καθιερωθεί ως πολιτιστικό σύμβολο της χώρας. «Η Κούβα είναι χώρα της μουσικής», λέει, επισημαίνοντας ότι παρά τις δυσκολίες, καλλιτέχνες από τις ΗΠΑ και την κουβανική διασπορά εξακολουθούν να επιθυμούν να συμμετέχουν.
Η Ισπανίδα τραγουδίστρια Μαρού Γκουτιέρες, με αφρικανικές ρίζες από την Ισημερινή Γουινέα, παρουσιάζει στο φεστιβάλ τον πρώτο της δίσκο με Κουβανούς μουσικούς. «Ήθελα να έρθω, παρότι πολλοί φίλοι μού με απέτρεψαν», λέει, τονίζοντας πόσο σημαντική είναι για την καριέρα της αυτή η εμπειρία.
Στις πρόβες, ακόμη και στα καλά εξοπλισμένα στούντιο Abdala στο Μιραμάρ, οι διακοπές ρεύματος είναι καθημερινό φαινόμενο. Την εβδομάδα πριν την έναρξη του φεστιβάλ, σε ορισμένες περιοχές της Αβάνας καταγράφηκαν μπλακ άουτ έως και 12 ωρών. Χάρη σε γεννήτριες που παρείχε ο χορηγός του φεστιβάλ, οι πρόβες συνεχίζονται.
«Δεν έχω νερό εδώ και πέντε μέρες, τρώω μόνο μακαρόνια και πίτσα», λέει ένας μουσικός, αποτυπώνοντας τη σκληρή πραγματικότητα. Κι όμως, όταν ξεκινά η μουσική, όλα μοιάζουν να σωπαίνουν. Για λίγες ώρες, η τζαζ γίνεται καταφύγιο – μια πράξη αντίστασης απέναντι στην κρίση.