Μυστικοί κώδικες σε ελληνικά χειρόγραφα: Τι σχολιάζουν στο iefimerida η διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης Μ. Γεωργοπούλου και ο Στ. Γριμάνης υπεύθυνος στο ΜΙΕΤ
Αν ο Κώδικας Ντα Βίντσι έκανε εκατομμύρια αναγνώστες να γοητευτούν από μυστικά χειρόγραφα, κρυφές γνώσεις, κωδικοποιημένα μηνύματα και θρησκευτικά μυστήρια, το συμπόσιο «Μαγικά Ξόρκια, Μαντεία, και Εξορκισμοί» της Γενναδείου Βιβλιοθήκης αποδεικνύει ότι η πραγματική ιστορία των απόκρυφων κειμένων παραμένει ένα ανεξερεύνητο και συναρπαστικό ταξίδι στην ιστορία.
Χειρόγραφο Μαγείας και Αστρολογίας 17ου αιώνα στα ελληνικά / Φωτογραφία: Γεννάδειος Βιβλιοθήκη
Ερευνητές και καθηγητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό συναντήθηκαν το απόγευμα της Τρίτης 19 Μαΐου στο Cotsen Hall στο Κολωνάκι για να συμμετάσχουν σε ένα πολύ ιδιαίτερο συμπόσιο, άκρως μυστηριακού χαρακτήρα.
Με τίτλο «Μαγικά Ξόρκια, Μαντεία και Εξορκισμοί: Μια Πολιτιστική και Κειμενική Παράδοση», μια νέα έρευνα γύρω από πέντε χειρόγραφα γραμμένα στην ελληνική γλώσσα αποκάλυψαν άγνωστα σεισμολογικά έργα, εντυπωσιακούς ζωδιακούς οδηγούς, γιατροσόφια, σεληνιακά εγχειρίδια, εξορκιστικά και παρακλητικά κείμενα μιας παράδοσης του 16ου και 17ου αιώνα.
Σε μια συνδιοργάνωση από τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, το Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ) και το Κέντρο Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας, Ακαδημία Αθηνών, κοινός στόχος είναι η εξερεύνηση ενός ολόκληρου κειμενικού σύμπαντος, όπου η μαγεία, η επιστήμη και η θρησκεία διασταυρώνονται ξετυλίγοντας έναν άγνωστο κόσμο.
Οπως ενημερώνουν οι συντελεστές του συμποσίου, τα χειρόγραφα αυτά, μακριά από το να αποτελούν σκοτεινά κατάλοιπα του παρελθόντος, αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επεδίωκαν να κατανοήσουν και να επηρεάσουν τόσο τον φυσικό κόσμο όσο και την καθημερινή ζωή. Γραμμένα με ένα μείγμα λόγιας και δημώδους γλώσσας και αντιγραμμένα από γραφείς διαφορετικού επιπέδου δεξιοτεχνίας, προσφέρουν ένα μοναδικό παράθυρο στη μετάδοση της γνώσης πέρα από κοινωνικά και διανοητικά σύνορα.
Σήμερα, φυλάσσονται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ, και στο Κέντρο Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Ανάμεσα στους ομιλητές ήταν και ο Βρετανός ιστορικός Owen Davies (Πανεπιστήμιο Hertfordshire), η διάλεξη του οποίου, με τίτλο «Η εξέλιξη και η φύση των μαγικών και μαντικών κειμένων στο δυτικό κόσμο σε ένα παγκόσμιο πλαίσιο», ξεδίπλωσε τις μυστηριακές αυτές παραδόσεις.
Μυστικοί κώδικες και ιερές λέξεις: Τι φανερώνουν τα σπάνια ελληνικά χειρόγραφα που ήρθαν στο φως
Οπως συμπέρανε κατά τη διάρκεια του συμποσίου o ερευνητής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Σταμάτης Ζωχιός, τα χειρόγραφα αυτά αντί να αποτελούν περιθωριακά, σκοτεινά φαινόμενα, αποκαλύπτουν μια τελετουργική κοινωνία μέσα στην οποία η εκκλησιαστική εξουσία, η ιερή γλώσσα και οι καθημερινές ανάγκες είναι βαθιά αλληλένδετες. Με άλλα λόγια, δίνουν το έναυσμα για να επανεξεταστεί η σχέση της μαγείας και της θεραπείας στη νεότερη ελληνική θρησκευτική κουλτούρα.
Χειρόγραφο Μαγείας και Αστρολογίας στην ελληνική γλώσσα 17ου αιώνα όπου διακρίνονται τα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου / Φωτογραφία: Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, ΜΣΣ 895
«Φανερώνουν μια υβριδική μορφή βιωμένης Ορθοδοξίας, όπου η λειτουργία, ο εξορκισμός, η θεραπεία, η προστασία και οι τελετουργικές πρακτικές λειτουργούσαν από κοινού στο πλαίσιο του ίδιου θρησκευτικού συστήματος. Ιερείς, μοναχοί και λαϊκοί πρακτικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν βιβλικές προσευχές, λειτουργικές επικλήσεις, voces magicae και αποτροπαϊκές φόρμουλες χωρίς να αντιλαμβάνονται κάποια αντίφαση μεταξύ τους», είπε σχετικά.
Επιπλέον, τα κείμενα αυτά αποκαλύπτουν μια αντίληψη της τελετουργικής γλώσσας ως δύναμης. «Οι ιερές λέξεις δεν θεωρούνταν απλώς εκφράσεις πίστης, αλλά ικανά μέσα να θεραπεύσουν ασθένειες, να εκδιώξουν δαίμονες, να προστατεύσουν σώματα και οικίες και να αποκαταστήσουν την πνευματική τάξη μέσω του επιτελεστικού λόγου», ανέφερε κατά τη διάρκεια του συμποσίου.
Παράλληλα, όπως είπε, πρόκειται για χειρόγραφα διατηρούν σημαντικές συνέχειες με τη βυζαντινή και ανατολικομεσογειακή παράδοση, όπως η δαιμονολογία, οι σολωμονικές πρακτικές, οι επικλήσεις αγίων και οι παραδόσεις γύρω από λαϊκούς δαίμονες. Κατά συνέπεια, μαρτυρούν περισσότερο μια διαδικασία συνέχειας και προσαρμογής παρά ρήξης.
«Οι κώδικες αυτοί δεν αποτελούν απλώς επιβιώσεις δεισιδαιμονίας, αλλά πολύτιμες μαρτυρίες μιας βιωμένης θρησκευτικής κουλτούρας, μέσα στην οποία η λειτουργία, η θεραπεία, η προστασία και η τελετουργική αποτελεσματικότητα συγκροτούσαν όψεις της ίδιας πνευματικής πραγματικότητας» ανέλυσε κατά τη διάρκεια του συμποσίου.
«Τα χειρόγραφα της πρώιμης νεότερης περιόδου που περιλαμβάνουν γιατροσόφια, ευχές, ξόρκια και πρακτικές εξορκισμού δεν αποτελούν απλώς σπάνια κείμενα ή φιλολογικά τεκμήρια. Πρόκειται για πηγές ανεκτίμητης αξίας για την κοινωνική και πολιτισμική ιστορία, που μας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε πιο άμεσα την εμπειρία και τη νοοτροπία των ανθρώπων της εποχής», υπογραμμίζει στο iefimerida η Μαρία Γεωργοπούλου, διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, τονίζοντας πως η εν λόγω συνεργασία με το Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ και το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών αποτελεί μια ιδιαίτερα γόνιμη σύμπραξη που φέρνει σε διάλογο διαφορετικά πεδία έρευνας γύρω από τον κόσμο των χειρογράφων και της λαϊκής γνώσης.
«Μέσα από τις σελίδες των κειμένων αυτών αναδύεται ολόκληρος ο κόσμος της καθημερινής ζωής: φόβοι, αγωνίες, ασθένειες, δοξασίες και τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι προσπαθούσαν να κατανοήσουν το σώμα, το υπερφυσικό και να αντιμετωπίσουν την αρρώστια», εξηγεί.
Ακόμη, όπως λέει, το συμπόσιο όχι μόνο ανέδειξε τον επιστημονικό πλούτο αυτών των χειρογράφων, αλλά και τη σημασία της συνεργασίας ανάμεσα σε βιβλιοθήκες και ερευνητικούς φορείς για τη μελέτη και την ανάδειξη της ελληνικής χειρόγραφης παράδοσης».
«Τα χειρόγραφα, τα μαγικά, τα μαντικά και τα ιατροσοφικά, αποτελούν σημαντικές μαρτυρίες για τον τρόπο με τον οποίο οι προνεωτερικές κοινωνίες ερμήνευαν και διαχειρίζονταν την αβεβαιότητα της καθημερινότητας», λέει από την πλευρά του στο iefimerida ο Σταύρος Γριμάνης, Υπεύθυνος Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου ΜΙΕΤ.
Όπως τονίζει, τα χειρόγραφά αυτά, αναδεικνύουν τη συνύπαρξη θρησκείας, επιστήμης, λαϊκής σοφίας και μαγικής σκέψης μέσα από ποικίλες πρακτικές.
«Παράλληλα, φωτίζουν τη διαχρονική σχέση γνώσης, πίστης και φόβου στις ανθρώπινες κοινωνίες», συμπληρώνει και στέκεται στο γεγονός οτι οι τρεις φορείς που διέθεσαν τα χειρόγραφα σχεδίασαν το κοινό ερευνητικό πρόγραμμα και οργάνωσαν το συμπόσιο, διατηρούν την πεποίθηση ότι η προσφορά στην έρευνα και το ευρύτερο κοινό περνά μέσα από συνέργειες και διεπιστημονική συνεργασία.
Αξίζει να αναφερθεί πως το συμπόσιο ενεργοποίησε την ελληνική και διεθνή ερευνητική κοινότητα ενώ το επόμενο διάστημα δρομολογείται η ολοκλήρωση της έκδοσης των χειρογραφων που ήδη, έχουν περάσει από τη διαδικασία της ψηφιοποίησης.
Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη ξεσηκώνει την ερευνητική κοινότητα και ανεβάζει τον πολιτιστικό Τουρισμό
Με το Συμπόσιο αυτό, όπου το παρελθόν συνομίλησε με το μέλλον, η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη ένα από τα πλέον εμβληματικά ιδρύματα της Ελλάδας, γίνεται ακόμα μεγαλύτερος πόλος έλξης. Γίνεται το σημείο συνάντησης για ένα διαπολιτισμικό διάλογο όχι μόνο για τους Ελληνες αλλά για κάθε επισκέπτη της Αθήνας που αναζητά ένα χώρο γνώσης ή απλά πολιτιστικό Τουρισμό.
Διαθέτει μια σημαντική συλλογή σπάνιων βιβλίων και τεκμηρίων που καταγράφουν τις πολλαπλές εκφάνσεις του ελληνισμού στο πέρασμα των αιώνων, ενώ η επιστημονική έρευνα των μελετητών και υποτρόφων της αποτελεί ουσιαστική συνεισφορά στη μελέτη και την προβολή του ελληνικού πολιτισμού.
Φέτος, συμπληρώνει 100 χρόνια από την ίδρυσή της, το 1926 από τον διπλωμάτη και λόγιο, Ιωάννη Γεννάδιο και σηματοδοτεί όχι μόνο την αφετηρία για νέες συνέργειες γύρω από τον μυστηριακό και ανεξερεύνητο κόσμο των χειρόγραφων, αλλά και τη στρατηγική ενέργεια για την ανάδειξη του πολιτισμού ως βασικός πυλώνας ανάπτυξης της Ελλάδας και του εισερχόμενου τουρισμού της.
Δείτε εδώ τα όσα ειπώθηκαν στο Συμπόσιο «Μαγικά Ξόρκια, Μαντεία και Εξορκισμοί: Μια Πολιτιστική και Κειμενική Παράδοση»:
Symposium “Magic Spells, Divinations, and Exorcisms: A Cultural and Textual Tradition”