Την προηγούμενη δεκαετία έγραφα σειρά άρθρων στο TVXS με τον γενικό τίτλο «Η παρακμή της Αμερικής». Υποστήριζα ότι η κρίση που ζούμε αποτελεί κορύφωση τριών ομόκεντρων κύκλων που δημιούργησαν και τώρα οδηγούν στο τέλος την ιδέα της Δύσης και την ηγεμονία των ΗΠΑ.
Ο πρώτος και μακρύτερος ξεκίνησε τον 15ο αιώνα με την Αναγέννηση, τις ανακαλυψεις και την κατάκτηση του Νέου Κόσμου. Η Ευρώπη έγινε το κέντρο, κεφάλι και κεφάλαιο της γης οικονομικά, πολιτικά, πολιτισμικά. Τα ευρωπαϊκά πλοία μετέφεραν εμπορεύματα και όπλα, ιδέες και δούλους. Ο κύκλος κλείνει στις μέρες μας. Το κεφάλαιο και το κράτος-έθνος δημιούργησαν την Ευρωπαϊκή δύναμη. Η Ευρώπη τα εξήγαγε παντού. Οι αποικίες τα υιοθετήσαν και τα χρησιμοποιήσαν στους απελευθερωτικούς αγώνες της Αμερικής, την Ασίας, την Αφρικής.
Τώρα τα δημιουργήματα της οδηγούν την Ευρώπη στην παρακμή. Η Ευρώπη δεν είναι πιά μια ‘πνευματική γεωγραφία’ αλλά μία χερσόνησος στην άκρη της Ασίας. Πόροι και ισχύς σταδιακά μεταφέρονται από τον Βορά στον Νότο. Η βίαια φτωχοποίηση της Ελλάδας των μνημονίων ήταν προοίμιο και πείραμα για την υποχώρηση του βιοτικού επιπέδου σε όλη την Δύση.
Ο «σύντομος» εικοστός αιώνας του Ευρωπαϊκού εμφύλιου ήταν ο δεύτερος κύκλος. Πόλεμοι μεταξύ της Γερμανίας και των Ευρωπαϊκών δυνάμεων και θανάσιμος ανταγωνισμός μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού. Ο εμφύλιος έληξε με την ειρήνη μεταξύ Γερμανίας και Ευρώπης και με την ήττα του κομμουνισμού. Το κοινωνικό κράτος, μεγάλη κατάκτηση της Ευρώπης, ήταν δημιούργημα του εμφύλιου, νίκη του εργατικού κινήματος αλλά και παραχώρηση του κεφαλαίου.
Θεμελιώθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και επιταχύνθηκε με το τέλος της αποικιοκρατίας για να μπει ανθρώπινο πρόσωπο στον καπιταλισμό. Αλλά η πανουργία της ιστορίας μετέβαλε την νίκη σε σπέρμα αυτο-καταστροφής. Η Σοβιετική αυτοκρατορία κατέρρευσε όταν υιοθέτησε δειλά την αγορά και τον φιλελευθερισμό. Η νίκη της Δύσης από την άλλη αφαίρεσε τον βασικό λόγο ύπαρξης του κοινωνικού κράτους. Έτσι και οι δύο μεγάλες επιτυχίες της μεταπολεμικής Δύσης υποχωρούν: ο εθνικισμός και η ξενοφοβία επέστρεψαν στο Brexit, στην Λεπέν, στον Όρμπαν και το IDF. Η οικονομική ευημερία στηριγμένη στην αλληλεγγύη χάνεται στις στρατιές των ανέργων, των φτωχών, της ιστορικά πιο μορφωμένης νέας γενιάς που αποτελεί το πρεκαριάτο.
Ο τρίτος κύκλος της «νέας παγκόσμιας τάξης» και του «τέλους της ιστορίας» ξεκίνησε το 1989. Ο νεοφιλευθερισμός ως ύστατο στάδιο της ιστορίας. Αλλά η διαλεκτική εκδικήθηκε πάλι. Ο θρίαμβος του καπιταλισμού και η εξάλειψη του αντίπαλου δέους αποθράσυνε τις ελίτ και οδηγεί στο διαζύγιο τον γάμο ευκαιρίας καπιταλισμού και δημοκρατίας. Οι «αγορές» επιβάλλονται στους λαούς, οι εκλογές αντιμετωπίζονται ως ασήμαντες λεπτομέρειες, η κοινωνική δικαιοσύνη γελοιοποιείται. Αλλά η πανουργία της ιστορίας ξανακτυπά: η ανεξέλεγκτη κίνηση κεφαλαίων, η υποβάθμιση του κοινωνικού κράτους, η ιδιωτικοποίηση και εμπορευματικοποίηση των πάντων οδήγησαν σε τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, σε δομική ανεργία και καταστροφή της κοινωνικής συνοχής.
Η οικονομική και πολιτική παρακμή οδήγησε σε μια περίοδο αυταρχισμού, ενός καπιταλισμού με απάνθρωπο πρόσωπο. Ζούμε μια παγκόσμια κατάστασης εξαίρεσης: καθολική παρακολούθηση των επικοινωνιών, αύξηση της καταστολής, των εξουσιών της αστυνομίας και των μυστικών υπηρεσιών, κτίσιμο τοίχων για να αποκλείουν ανθρώπους αλλά όχι κεφάλαια. Βρισκόμαστε σε ένα μόνιμο καθεστώς πόλεμου. Όπως υποστηρίζουν οι Αμερικάνοι νέο-συντηρητικοί, οι διεθνείς συνθήκες είναι δεσμευτικές πολιτικά όχι νομικά και μπορούν να εγκαταλειφθούν αν το επιβάλλει η πολιτική σκοπιμότητα. Η Αμερική μπορεί να παραβιάζει το διεθνές δίκαιο και να δημιουργεί νέες πραγματικότητες με αδιάλλακτες επιδείξεις βούλησης και ισχύος.
Μόνο ο Μητσοτάκης λέει ότι δεν είναι η στιγμή να μιλήσουμε για την νομιμότητα, παρ’ ότι ισχυρίζεται ότι η Ελλάδα ομνύει στο διεθνές δίκαιο. Οι ισχυροί κάνουν ότι θέλουν, οι ασθενείς υποφέρουν ότι τους επιβάλλεται. Αυτό είναι το νόημα του Τραμπ 2.0. Επιστρέφει στον εθνοκεντρικό και πολεμικό καπιταλισμό, οδηγεί σε παροξυσμό του εθνικιστικού ρατσισμού, εγκαταλείπει την υποκριτικά φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη. Ο Τραμπ είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας ενός οικονομικού και πολιτικού συστήματος, της γεωπολιτικής αστάθειας που προκάλεσε και της προσπάθειας διαχείρισης της παρακμής του. Τα τρολς κάτω από τα άρθρα με κατηγορούσαν για αριστερισμό, πεσιμισμό, απελπισμένη προσπάθεια να παρουσιάσω τις επιθυμίες μου ως πραγματικότητα. Το Αμερικανικό όνειρο αποτελεί ακόμη την μεγάλη ελπίδα της ανθρωπότητας, υποστήριζαν. Σήμερα ακόμη και τα τρολς έχουν σιωπήσει.
Με τον Τραμπ 2.0, οι Ηνωμένες Πολιτείες έπαψαν να είναι μια κανονική δημοκρατία. Έχουμε μια νέα μορφή φασισμού, αυταρχικής δημοκρατίας, μια επανάληψη του Γερμανικού μεσοπόλεμου ή μια επιτάχυνση και μεγέθυνση υπαρχουσών πλευρών των ΗΠΑ; Το θέμα δεν είναι η ορολογία. Το ότι ο Τραμπ είναι παράλογος, το ότι γίνεται μεγάλη συζήτηση διεθνώς για το αν εμφανίζει συμπτώματα ψυχασθένειας ή βλακείας είναι αναπόσπαστο μέρος του προφίλ του.
Οι ασυνάρτητες ομιλίες, η μεγαλοστομία και τα καραγκιοζιλίκια, τα αγράμματα μηνύματα, η συνεχής αλλαγή των θέσεων είναι εν μέρει ηθελημένα, προϋπόθεση επιτυχίας με το ακροατήριο του. Θυμηθείτε τις βαθυστόχαστες σκέψεις του αν είναι καλύτερο να σε φάει καρχαρίας ή να πεθάνεις από ηλεκτροπληξία, ότι οι ανεμογεννήτριες τρελαίνουν τις φάλαινες και σκοτώνουν τα πουλιά, ότι το απορρυπαντικό θεραπεύει το Covid. Ή την αγάπη για τον χρυσό. Πρέπει να προσθέσει φύλλα χρυσού στους τοίχους του Oval Office; ρωτάει τους υπουργούς σε δημόσια συνεδρίαση για την Ουκρανία και την Γάζα. Ο Τραμπ είναι δημιούργημα και διαχειριστής της κοινωνίας της εικόνας. Δούλος και αφέντης. Ο Τραμπ είναι η εικόνα. Η φωτογραφία του.
Την περασμένη εβδομάδα σε συνεντεύξεις για τον βομβαρδισμό του Ιράν (δεν το λες και πόλεμο αφού τα βομβαρδιστικά καταστρέφουν χωρίς δυνατότητα άμυνας) ο Τραμπ δήλωνε ότι «έχουμε τα καλύτερα, δυνατότερα, καταπληκτικά όπλα», «ο στρατός μας είναι ο ισχυρότερος, η Αμερική η καλύτερη στην ιστορία», «ο πόλεμος έχει ολοκληρωθεί πλήρως, πάρα πολύ» και αμέσως μετά «βρισκόμαστε στην αρχή». Θα τελειώσει «όταν το νιώσω— όταν έτσι νιώσω βαθιά μέσα μου».
Αυτό το είμαι ο πιο μεγάλος, ο πιο πλούσιος, ο πιο δυνατός είναι το νόημα του Τραμπ. Έλεγε σε ομιλία του στην Ισραηλινή Κνέσετ πέρσι στις 13 Οκτωβρίου: «Κατασκευάζουμε τα καλύτερα όπλα στον κόσμο και διαθέτουμε πολλά από αυτά. Και, έχουμε δώσει πολλά στο Ισραήλ. Ο Μπίμπι [Νετανιάχου] με καλούσε πολλές φορές και μου έλεγε: «Μπορείς να μου βρεις αυτό, εκείνο, το άλλο όπλο;» Μερικά από αυτά δεν τα είχα ακούσει ποτέ, Μπίμπι, και τα έφτιαξα εγώ!
Αλλά τα φέρναμε εδώ, έτσι δεν είναι; Και είναι τα καλύτερα. Είναι τα μεγαλύτερα. Και τα χρησιμοποιήσατε καλά. Τι δουλειά έχετε κάνει!». Έφτιαξε και χάρισε τα όπλα της αποκάλυψης και της γενοκτονίας. Φτιάχτηκαν για να μπορεί να θριαμβολογεί για το μέγεθος τους. Η πολιτική ενός αυτοκρατορικού κράτους σε παρακμή, συνδυασμός σκληρότητας και γελοιότητας.
Αυτός είναι ο Τραμπ 2.0. Περηφανεύεται γι’ αυτά που οι αντίπαλοι κατηγορούσαν την Αμερική αλλά δεν τα παραδέχονταν οι πρόεδροι κρατώντας τα προσχήματα. Η απαγωγή του Μαδούρο έγινε για το πετρέλαιο (όπως κατήγγελαν οι αριστεροί) ενώ οι οπαδοί του μιλούσαν για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την δημοκρατία στην Βενεζουέλα. Η «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν ήταν αρχικά μία από τις πολλαπλές και αντιφατικές αιτίες του πολέμου και ο γιος του Σάχη αναθάρρησε – όπως και η Βενεζουελανή Ματσάδο που του έκλεψε όμως το Νόμπελ Ειρήνης. Μετά ξεχάστηκε το καθεστώς και το αντικατάστησε το πετρέλαιο. «Είμαστε δυνατοί, πλούσιοι, κάνουμε ότι θέλουμε και δεν δίνουμε λογαριασμό σε κανένα» είναι το μήνυμα, δεν με νοιάζει τι γίνεται μετά. Κομπάζει για τις καταστροφές, περηφανεύεται για την ματαιοδοξία του γιατί αυτό ενθουσιάζει τους οπαδούς του.
Είναι ο πολιτικός που επιβεβαιώνει όλους εκείνους που αδιαφορούν και απεχθάνονται την πολιτική. Ο κυνισμός ως βασική πολιτική αξία χωρίς υποχωρήσεις ή επιφάσεις. Έτσι εγκαταλείπεται η πολιτική που ξέρουμε. Οι κυβερνητικές ενέργειες γίνονται για να μεταδοθούν στην τηλεόραση, μάλλον η τηλεόραση είναι η ενέργεια. Ο «νυσταγμένος» Τζο, ο «μικρός Οσάμα Ομπάμα», χυδαίες αναφορές στα μικρά χέρια και το μέγεθος του πέους, στον αριθμό των οπαδών στις συγκεντρώσεις και τα social. Δεν χαλαρώνει όταν μιλάει ή δίνει συνεντεύξεις εκτός όταν απαριθμεί τις μεγάλες προσωπικές του επιτυχίες και ό,τι του έρχεται ξαφνικά στο μυαλό: «Δεν μας σεβόταν ο Μπάιντεν. Τον έβλεπαν να πέφτει από τις σκάλες κάθε μέρα…Δεν σεβόμουν τον Ομπάμα καθόλου ως πρόεδρο, κατεβαίνει τις σκάλες τρέχοντας, δεν έχω ξαναδεί κάτι τέτοιο, τρέχει, τρέχει, τρέχει, κατεβαίνει τις σκάλες, δεν κρατιέται.»
Στην θέση της πολιτικής, η πολιτική της εικόνας και της ατάκας. Διοικούν οι αυλοκόλακες άλλοι.. Διαχωρίζονται όσοι τον πιστεύουν από τους άλλους, την πλειοψηφία, που τον παρακολουθούν για διασκέδαση. Γιατί είναι το ίδιο κυνικοί – και δεν το παραδέχονταν μέχρι που ήρθε ο Τραμπ και έκανε τον κυνισμό αποδεκτό ή γιατί διασκεδάζουν με το θέαμα. Τα συνθήματα, τα MAGA καπέλα, οι προσβολές, η κομπορρημοσύνη, η μνησικακία. Πολιτική του θεάματος. Τί γίνεται στην Γάζα, το Σουδάν, το Ιράν είναι κι αυτό κομμάτι του θεάματος. Όχι για τα θύματα αλλά για το ακροατήριο. Σε κάποιους δέος και θάνατος σε άλλους περηφάνεια για το μεγάλο, το μεγαλείο, τον Μεγάλο.
Βρισκόμαστε στο endgame της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Μιας αυτοκρατορίας με τεράστια υπεροχή ακόμα στην στρατιωτική δύναμη, στον έλεγχο των εξαρτημένων χωρών, όπως η Ελλάδα του Μητσοτάκη, στη δικτατορία της «καινοτομίας», στην εικόνα του απίστευτου πλούτου και των εκατομμυρίων φτωχών που πεθαίνουν χωρίς ιατρική περίθαλψη. Το οικονομικό σύστημα έχει αποτύχει ακόμη και για την μεσαία τάξη. Αλλά η στρατιωτική δύναμη θα αντισταθεί μέχρι τέλους. Η Αμερική δεν θα ξαναγίνει μεγάλη αλλά μπορεί να καταστρέψει τον κόσμο.