Η μακροχρόνια διακυβέρνηση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στο Ιράν στιγματίστηκε από κακοδιαχείριση και βίαιη καταστολή, όπως φάνηκε και σε ένα από τα πιο σκληρά επεισόδια εναντίον του ιρανικού λαού λίγο πριν από τον θάνατό του, τον περασμένο Δεκέμβριο.
Η εξόντωσή του πυροδότησε πανηγυρισμούς στην Τεχεράνη, αλλά ταυτόχρονα κηρύχθηκε 40ήμερο επίσημο πένθος, την ώρα που τα απομεινάρια του ισλαμικού καθεστώτος προσπαθούν να αποφασίσουν την επόμενη ημέρα.
Όπως αναφέρει το CNN, η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη παρουσιάζεται ως μια «επικίνδυνα απλή λύση» σε ένα βαθιά περίπλοκο πρόβλημα.
Ισραηλινοί αξιωματούχοι άφησαν να εννοηθεί ότι η επίθεση επισπεύστηκε για να αξιοποιηθεί ένα παράθυρο ευκαιρίας, όταν κορυφαίοι Ιρανοί αξιωματούχοι βρίσκονταν συγκεντρωμένοι σε δια ζώσης συνάντηση.
Εκτός από τον Χαμενεΐ, μέσα σε λίγες ώρες σκοτώθηκαν ο υπουργός Άμυνας Αζίζ Νασιρζαντέχ, ο επικεφαλής του Ιρανικού Συμβουλίου Ασφαλείας Αλί Σαμχανί και ο διοικητής των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης Μοχάμεντ Πακπούρ. Πρόκειται για την κορυφή της ιρανικής εξουσίας, όπως είχε διαμορφωθεί μετά τον αποδεκατισμό της κατά τον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου.
Την ίδια στιγμή, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να επιδιώκει ένα σενάριο παρόμοιο με εκείνο της Βενεζουέλας, υπονοώντας ότι έχει στο μυαλό του έναν πιθανό διάδοχο.
Όπως είχε πράξει μετά τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, όταν προέβαλε την αντιπρόεδρο Ντέλσι Ροντρίγκες ως προτιμώμενη συνομιλήτρια, έτσι και τώρα αρνήθηκε να αποκαλύψει σε ποιο πρόσωπο αναφερόταν.
Ωστόσο, η περίπτωση του Ιράν διαφέρει σημαντικά. Σαράντα επτά χρόνια μετά την πτώση του Σάχη, η θεοκρατία έχει εξελιχθεί σε αυταρχικό και κλεπτοκρατικό καθεστώς. Ένα μεγάλο μέρος των περισσότερων από 90 εκατομμύρια πολιτών εξαρτάται οικονομικά από το κράτος, ενώ μια μικρότερη αλλά ισχυρή μειονότητα έχει αναλάβει τον βίαιο μηχανισμό καταστολής κάθε διαφωνίας.
Όπως επισημαίνει το CNN, η σύγκριση με τη Συρία δεν είναι απόλυτα ακριβής. Όταν κατέρρευσε το καθεστώς Άσαντ στα τέλη του 2024, η χώρα ήταν οικονομικά διαλυμένη και οι δυνάμεις ασφαλείας είχαν αποδυναμωθεί από χρόνια εμφυλίου. Στο Ιράν, οι δυνάμεις ασφαλείας βρίσκονται σήμερα σε δύσκολη θέση, αλλά μέσω διαφορετικής διαδρομής.
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ φαίνεται να εκτιμούν ότι η εξόντωση της κορυφής του καθεστώτος τους δίνει στρατηγικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων όπου αεροπορικές επιδρομές ανέτρεψαν ηγεσίες χωρίς να εξασφαλίσουν τις πολιτικές εξελίξεις που επιθυμούσαν οι επιτιθέμενοι.
Οι σκληροπυρηνικοί κύκλοι στο Ιράν αναμένεται να κινηθούν άμεσα για να καλύψουν το κενό εξουσίας, πρωτίστως για λόγους επιβίωσης. Αν και γνωρίζουν ότι μπορεί να αποτελέσουν στόχο ΗΠΑ και Ισραήλ, ο φόβος αυτός δεν έχει αποτρέψει στο παρελθόν τη διεκδίκηση της εξουσίας.
Παράλληλα, τίθεται το ερώτημα αν θα μπορούσε να προκύψει μια εσωτερική συναίνεση με τις ΗΠΑ, με αντάλλαγμα μια πιο μετριοπαθή πολιτική στάση. Πρόκειται για πιθανό αλλά επικίνδυνο σενάριο, καθώς θα μπορούσε να εκληφθεί ως ένδειξη αδυναμίας — κάτι που η Τεχεράνη αποφεύγει διαχρονικά.
Δεν υπάρχει, πάντως, εύκολη εναλλακτική διακυβέρνησης που να μπορεί να επιβληθεί ή να προωθηθεί απευθείας από την Ουάσινγκτον. Ο Ρεζά Παχλεβί, γιος του εκθρονισμένου Σάχη, δύσκολα θα μπορούσε να αναλάβει ρόλο χωρίς να βρεθεί αντιμέτωπος με ό,τι απομένει από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Στην παρούσα φάση, ουσιαστική οργανωμένη αντιπολίτευση στο εσωτερικό της χώρας δεν διαφαίνεται. Όπως και στο Καράκας, κάθε λύση πιθανόν να προκύψει από τα ίδια τα απομεινάρια του καθεστώτος.
Από πολλές απόψεις, τα σφάλματα της διακυβέρνησης Χαμενεΐ έχουν διευκολύνει τους αντιπάλους του. Η καταστολή και η οικονομική κακοδιαχείριση, όπως αναφέρει το CNN, αποτυπώνουν μια χώρα σε απόγνωση, με την κοινωνία να επιθυμεί περισσότερη ελευθερία και καλύτερες οικονομικές προοπτικές.
Ένας ακόμη σοβαρός κίνδυνος είναι το ενδεχόμενο χάους: να μη διαμορφωθεί σαφής κυρίαρχη δύναμη, οι πανηγυρισμοί και η καθεστωτική βία να οξύνουν τους διχασμούς και να οδηγήσουν σε αποσταθεροποίηση όχι μόνο του Ιράν αλλά και ολόκληρης της περιοχής.
Η περιορισμένη διάθεση του Τραμπ για παρατεταμένες στρατιωτικές εμπλοκές ενισχύει αυτή την αβεβαιότητα. Δεν φαίνεται να διαθέτει το απαραίτητο πολιτικό κεφάλαιο στο εσωτερικό για μια μακρά σύγκρουση, ούτε έχει προετοιμάσει την κοινή γνώμη για ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Παράλληλα, έχει διατηρήσει τους στόχους του περιορισμένους και διαχειρίσιμους. Μπορεί να υποστηρίξει ότι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, οι πύραυλοί του και η δυνατότητά του να απειλεί τις ΗΠΑ έχουν δεχθεί ισχυρό πλήγμα. Δεν διακήρυξε ρητά ως στόχο την αλλαγή καθεστώτος — απλώς την ενθάρρυνε. Έτσι, θα μπορούσε να ανακηρύξει τη «νίκη» σε χρόνο της επιλογής του, ανεξαρτήτως των εξελίξεων στο εσωτερικό του Ιράν.
Η τεχνολογική υπεροχή, οι πληροφορίες και η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ και του Ισραήλ επέτρεψαν μια ταχεία επιχείρηση εναντίον της ηγεσίας του ισλαμικού καθεστώτος. Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει το CNN, οι βαθιές και ίσως ανυπέρβλητες πολυπλοκότητες της ιρανικής πραγματικότητας παραμένουν άλυτες — και είναι αυτές που κρατούν το Ιράν στο επίκεντρο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής εδώ και σχεδόν μισό αιώνα.