Ανακαλύφθηκε η τοποθεσία της αινιγματικής ανακτορικής πόλης που ήταν χαμένη για 1.000 χρόνια
Για περισσότερα από 1.000 χρόνια, η ακριβής τοποθεσία της Madinat al-Zāhira, της αινιγματικής ανακτορικής πόλης που ίδρυσε ο Almanzor (al-Mansur Ibn Abi Aamir) τον 10ο αιώνα, παρέμεινε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα μυστήρια της ισλαμικής αρχαιολογίας στην Ισπανία. Μια νέα μελέτη του Antonio Monterroso Checa, ερευνητή στο Πανεπιστήμιο της Κόρδοβα, παρουσιάζει τώρα τα ισχυρότερα φυσικά στοιχεία μέχρι στιγμής, εντοπίζοντας μια πιθανή τοποθεσία στο ανατολικό άκρο της Κόρδοβα, κοντά στην Alcolea.
Η ακριβής τοποθεσία της Madinat al-Zahira —της βραχύβιας διοικητικής πρωτεύουσας που έχτισε ο Αλμανζόρ (Almanzor) στα τέλη του 10ου αιώνα ως σύμβολο της ισχύος του και ως άμεσο ανταγωνιστή της Madinat al-Zahra— αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο επίμονα τοπογραφικά αινίγματα της αρχαιολογίας της Αλ-Άνταλους (Andalusi archaeology).
Από τις είκοσι δύο υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί σε διάστημα πλέον του ενός αιώνα, καμία δεν είχε καταφέρει μέχρι στιγμής να προσφέρει φυσικές αποδείξεις που θα μπορούσαν να ελεγχθούν και να εξαχθούν στο πραγματικό τοπίο.
Αυτή η κατάσταση ενδέχεται τώρα να έχει αλλάξει οριστικά.
Ο Antonio Monterroso Checa, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κόρδοβα και στη Μονάδα Patricia, δημοσίευσε στο περιοδικό Meridies Estudios de Historia y Patrimonio de la Edad Media μια πρόταση βασισμένη σε δεδομένα LiDAR, η οποία όχι μόνο επιβεβαιώνει τα προηγούμενα ευρήματά του από το 2023, αλλά επεκτείνει σημαντικά την έκταση που αποδίδεται στην τοποθεσία, τοποθετώντας την σε μέγεθος συγκρίσιμο με εκείνο της δίδυμης πόλης της.
Το κλειδί της ανακάλυψης βρίσκεται στην εξαντλητική ανάλυση ψηφιακών υψομετρικών μοντέλων, τα οποία δημιουργήθηκαν από δεδομένα ανοιχτής πρόσβασης της τρίτης κάλυψης LiDAR του Εθνικού Γεωγραφικού Ινστιτούτου της Ισπανίας.
Η πιθανή τοποθεσία της Madinat Al-Zahira στο ανατολικό άκρο της Κόρδοβα (στα δυτικά, η Madinat Al-Zhara). Φωτογραφία: A. Monterroso / Πανεπιστήμιο της Κόρδοβα
Αυτά τα δεδομένα προσφέρουν πολύ υψηλότερη ανάλυση και λεπτομέρεια σε σχέση με εκείνα που ήταν διαθέσιμα έως το 2023.
Στο έδαφος, στην περιοχή που είναι ιστορικά γνωστή ως Cabezos de las Pendolillas, κοντά στην Alcolea και περίπου δώδεκα χιλιόμετρα ανατολικά του Μεγάλου Τεμένους της Κόρδοβα, τα όργανα τηλεπισκόπησης αποκάλυψαν μια σειρά ανωμαλιών στο έδαφος που εκτείνονται σε περισσότερα από 1.200 γραμμικά μέτρα.
Για τον Monterroso Checa, αυτές οι ανωμαλίες στο τοπίο προκαλούνται από την ύπαρξη —τόσο υπόγεια όσο και επίγεια— ενός τεράστιου αρχαιολογικού χώρου ο οποίος, λόγω των χαρακτηριστικών του, πρέπει να αντιστοιχεί στη χαμένη πόλη του Αλμανζόρ.
Κτίριο βασιλικής στη Madinat Al-Zhara. Φωτογραφία: Sombradeparra / Public domain / Wikimedia Commons
Το μοτίβο που προκύπτει από την τεχνική ανάγνωση του τοπίου είναι αυτό ενός τεράστιου, εύτακτου πολεοδομικού σχεδιασμού.
Οι ανωμαλίες φαίνεται να αντιστοιχούν σε κλιμακωτή αρχιτεκτονική (άνδηρα), οργανωμένη μέσω της συνένωσης ορθογώνιων ή τετράπλευρων κτιρίων, τα οποία εκτείνονται σε μια επιφάνεια που υπολογίζεται περίπου στα 1.200 στρέμματα.
Η ακαμψία αυτού του ορθογώνιου καννάβου διακόπτεται σε ορισμένα σημεία από δομές που σπάνε τη γενική ευθυγράμμιση για να προσανατολιστούν προς τα νοτιοανατολικά, μια μορφολογική λεπτομέρεια που προσθέτει πολυπλοκότητα στο σύνολο και υποδηλώνει έναν συνειδητό σχεδιασμό της τοπογραφίας του χώρου.
Αυτή η έκταση είναι πανομοιότυπη σε μέγεθος με τη Madinat al-Zahra, ένας μετρικός παραλληλισμός που ενισχύει την ιδέα ενός ιδρύματος που σχεδιάστηκε ως συμβολικό και πολιτικό αντίβαρο στο έργο του πρώτου χαλίφη.
Η προσδιορισμένη περιοχή διαθέτει επίσης ένα τεκμηριωμένο ιστορικό χρήσης που συνδέεται άμεσα με τη σφαίρα της εξουσίας.
Από τον 15ο αιώνα και μετά, καταγράφεται ως μια έκταση (dehesa) που σχετίζεται με την Βασιλική Περιουσία, ενώ από τη βασιλεία του Φιλίππου Β΄ και έπειτα χρησίμευσε ως η έδρα των Βασιλικών Ιπποφορβείων.
Το καθεστώς αυτό την καθιστά, μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο της Madinat al-Zahra, μία από τις δύο μόλις τεκμηριωμένες «Βασιλικές Εκτάσεις» (Royal Dehesas) εντός των δημοτικών ορίων της Κόρδοβα.
Ένας ιστορικός δείκτης τον οποίο η μελέτη ενσωματώνει στο ερμηνευτικό της πλαίσιο, παράλληλα με την ιστοριογραφική και λογοτεχνική παράδοση που σχετίζεται με την al-Zahira.
Η πρόταση, επομένως, προκύπτει από τη σύγκλιση των πλέον προηγμένων τεχνολογικών τεκμηρίων και της κριτικής ανάλυσης των γραπτών πηγών.
Η σημασία της έρευνας, υπερβαίνει τη συγκεκριμένη περίπτωση της al-Zahira.
Η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε, η οποία αναπτύχθηκε από την ομάδα της Μονάδας Patricia στην οποία ανήκει ο ερευνητής, έχει ήδη επιτρέψει τον εντοπισμό εκατοντάδων άγνωστων μέχρι πρότινος αρχαιολογικών θέσεων στην επαρχία της Κόρδοβα, αναδεικνύοντας τις επαναστατικές δυνατότητες των δεδομένων LiDAR ανοιχτής πρόσβασης για τη συστηματική αρχαιολογική επισκόπηση.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση της πόλης του Αλμανζόρ, η μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Meridies αποτελεί τη μόνη υπόθεση που υπερβαίνει την απλή εικασία βάσει κειμενικών πηγών, προσφέροντας μια φυσική και γεωμορφολογική ανάγνωση του τοπίου η οποία μπορεί να επαληθευτεί μέσω μελλοντικών εκστρατειών γεωφυσικής διασκόπησης ή αρχαιολογικής ανασκαφής.
Το ιστορικό πλαίσιο της Madinat al-Zahira, η οποία χτίστηκε μεταξύ των ετών 979 και 987 στη δεξιά όχθη του Γουαδαλκιβίρ, είναι αυτό ενός ιδρύματος που γεννήθηκε από πολιτική αναγκαιότητα.
Αφού απέκτησε την ουσιαστική εξουσία ως χατζίμπ (ḥājib – αρχισύμβουλος) του χαλίφη Χισάμ Β΄, ο Αλμανζόρ εγκατέλειψε την αυλή της Madinat al-Zahra και διέταξε την κατασκευή αυτής της νέας «ανθισμένης πόλης» —όπως είναι η σημασία του ονόματός της στα αραβικά— για να στεγάσει την οικογένειά του, τη διοίκησή του, τον στρατό του και ολόκληρο τον κυβερνητικό μηχανισμό.
Η μετατροπή της στο νευραλγικό κέντρο του χαλιφάτου προσέλκυσε έναν πληθυσμό αξιωματούχων, τεχνιτών, στρατιωτών και εμπόρων, οι οποίοι ανέπτυξαν μια έντονη αστική ζωή γύρω από το παλάτι — μια ζωή προστατευμένη από τείχη και υποστηριζόμενη από προνόμια.
Η παρακμή της ήταν εξίσου απότομη με την άνοδό της.
Μετά τον θάνατο του Αλμανζόρ το 1002, η αδυναμία των γιων του να διατηρήσουν την εξουσία πυροδότησε μια κρίση που κορυφώθηκε τον Απρίλιο του 1009 με τη λεηλασία και τη συστηματική καταστροφή της πόλης από τον πληθυσμό της Κόρδοβας, ο οποίος ήταν αποφασισμένος να σβήσει κάθε ίχνος της δυναστείας των Αμιριδών.
Η καταστροφή, σύμφωνα με μαρτυρίες που παρέθεσε τον 20ό αιώνα ο αρχιτέκτονας Leopoldo Torres Balbás, ήταν τόσο ολοκληρωτική που έσβησε ακόμη και τη μνήμη της ακριβούς τοποθεσίας της από την τοπική παράδοση.
Κατά τη διάρκεια του 19ου και μέρους του 20ού αιώνα, διάφορες θεωρίες την τοποθέτησαν εσφαλμένα στο παρεκκλήσι του Αγίου Βαρθολομαίου (San Bartolomé), στη συνοικία Σαντιάγο ή στην περιοχή Μοροκίλ (Moroquil) — υποθέσεις τις οποίες, μεταγενέστερες αρχιτεκτονικές και αρχαιολογικές μελέτες σταδιακά κατέρριψαν.
Η πιο αξιόπιστη γραμμή σκέψης, την οποία υπερασπίστηκε ο Torres Balbás και η οποία βασίστηκε στα κείμενα του ιστορικού αλ-Μακάρι (al-Maqqari), υπέδειξε σταθερά έναν μαίανδρο του Γουαδαλκιβίρ ανατολικά της μεδίνας της Κόρδοβας — ακριβώς στη γραμμή όπου τοποθετείται η τρέχουσα πρόταση.
Η έρευνα του Αντόνιο Μοντερόσο Τσέκα (Antonio Monterroso Checa), επομένως, δεν επιδιώκει να προτείνει μια εντελώς νέα τοποθεσία από το μηδέν, αλλά μάλλον να παράσχει ένα συγκεκριμένο και μετρήσιμο φυσικό υπόστρωμα σε αυτό που θεωρούνταν ήδη ως η πιο εύλογη υπόθεση.
Τα δεδομένα LiDAR αποτελούν όργανο ακριβείας που μετατρέπει μια ιστοριογραφική διαίσθηση βασισμένη σε έγγραφα, σε μια απτή γεωμετρική ανωμαλία πάνω στον χάρτη.
Η οριστική επιβεβαίωση, ωστόσο, απαιτεί πλέον την επιτόπια ερμηνεία αυτών των σημαδιών στο έδαφος.
Το επόμενο λογικό βήμα, όπως υποδεικνύει και η ίδια η μελέτη, θα ήταν η διεξαγωγή μιας γεωφυσικής διασκόπησης υψηλής ανάλυσης στην περιοχή Cabezos de las Pendolillas, ικανής να χαρτογραφήσει σε βάθος τις θαμμένες δομές που υπέδειξαν οι εναέριοι παλμοί λέιζερ.
Εάν επιβεβαιωθεί, θα ανοίξει η πόρτα για την ανασκαφή και τη δημόσια παρουσίαση ενός από τα σπουδαιότερα χαμένα σύμβολα της εξουσίας του χαλιφάτου — μιας πόλης-καθρέφτη της οποίας η σκιά, για περισσότερα από χίλια χρόνια, υπήρχε μόνο στα χαρτιά.