Η αρχή του καλοκαιριού κάθε χρόνο στην Ελλάδα σηματοδοτεί τον γολγοθά για χιλιάδες απόφοιτους της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που μπαίνουν στο στίβο των πανελλαδικών εξετάσεων για να διεκδικήσουν μία θέση στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση και εν τέλει, μερικά χρόνια μετά, ένα πτυχίο, που θα τους κάνει ελκυστικούς και ανταγωνιστικούς στην αγορά εργασίας. Και πολύ σωστά πράττουν, γιατί η γνώση, πέρα από επαγγελματική εξασφάλιση, σημαίνει δύναμη, κριτική σκέψη και εφόδιο για ένα καλύτερο μέλλον.
Ωστόσο, τα στατιστικά στοιχεία των τελευταίων ετών δείχνουν πως το σύστημα των Πανελλαδικών «παράγει» φοιτητές και προσδοκίες αλλά δεν αποδίδει πάντα πτυχίο και προοπτική εργασίας με ανάλογη αμοιβή. Κι αυτό γιατί το ποσοστό των αποφοίτων επί του συνόλου των φοιτητών στην Ελλάδα παραμένει το χαμηλότερο στην Ευρώπη, με τιμή 10,1% το 2023, έναντι του ευρωπαϊκού μέσου όρου (ΕΕ27) που είναι 23,2%. Μόνο το 24,2% των φοιτητών ολοκληρώνει τις σπουδές του στον προβλεπόμενο χρόνο, λόγω του δυσβάστακτου κόστους.
Το σύστημα των πανελλαδικών παράγει όλο και περισσότερους φοιτητές
Παρά τον μεγάλο αριθμό πτυχιούχων, η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις του ΟΟΣΑ στην απασχόληση των νέων αποφοίτων (25-34 ετών) με ποσοστό 76,7% το 2023, απέχοντας περίπου 10 ποσοστιαίες μονάδες από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος αυτού του επιστημονικού δυναμικού μεταναστεύει στο εξωτερικό (brain drain) καθώς εκτιμάται ότι τουλάχιστον τα δύο τρίτα των Ελλήνων που εγκατέλειψαν τη χώρα μετά το 2010 ήταν κάτοχοι τίτλων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Το κόστος για την απόκτηση ενός πτυχίου στην Ελλάδα επιβαρύνει σημαντικά τον οικογενειακό προϋπολογισμό, ιδιαίτερα όταν οι σπουδές γίνονται μακριά από την μόνιμη κατοικία. Οι λόγοι είναι:
Μηνιαίο και Ετήσιο Κόστος Διαβίωσης: Το ελάχιστο κόστος ζωής για έναν φοιτητή που σπουδάζει σε πανεπιστήμιο της περιφέρειας εκτιμάται κατ’ ελάχιστον στα 750-800 ευρώ το μήνα. Αυτό μεταφράζεται σε ένα ετήσιο κόστος σπουδών που υπερβαίνει τα 9.000 ευρώ.
Συνολικό Κόστος Πτυχίου: Δεδομένου ότι ο εθνικός μέσος όρος διάρκειας φοίτησης για ένα πρόγραμμα 4 ετών είναι στην πραγματικότητα σχεδόν 6 χρόνια, το συνολικό κόστος για την οικογένεια μπορεί να ξεπεράσει τις 54.000 ευρώ για όλο το διάστημα των σπουδών (6 έτη x 9.000€).
Στην πραγματικότητα, η ελληνική οικογένεια πληρώνει το πτυχίο των παιδιών της πολύ πριν φτάσουν στις πανελλαδικές εξετάσεις, αφού το κόστος ξεκινά πριν από το πανεπιστήμιο, με μεγάλα ποσά να διατίθενται σε φροντιστήρια για την προετοιμασία των πανελλαδικών εξετάσεων.
Μετά, τα έξοδα επιβαρύνουν στέγαση και μετακίνηση, με την έλλειψη επαρκούς φοιτητικής μέριμνας να αναγκάζει τις οικογένειες να καλύπτουν εξ ολοκλήρου τα έξοδα ενοικίασης σπιτιού και εγκατάστασης σε άλλη πόλη, γεγονός που αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για πολλούς φοιτητές.
Αστάθμητος παράγοντας θεωρείται και η καθυστέρηση αποφοίτησης, καθώς η αργοπορία στη λήψη του πτυχίου θεωρείται από τους ίδιους τους φοιτητές ως άμεση αιτία της επιπλέον οικονομικής επιβάρυνσης.
Πέρα από τα άμεσα έξοδα (δίδακτρα σε μεταπτυχιακά, βιβλία, διαμονή), υπάρχει και το έμμεσο κόστος, δηλαδή τα εισοδήματα που «χάνει» ο φοιτητής επειδή αφιερώνει χρόνο στις σπουδές, αντί να εργάζεται.
Η Ελλάδα εξάγει μεγάλο ποσοστό του μορφωμένου ανθρώπινου δυναμικού της
Η πραγματικότητα δείχνει ότι η οικονομική αδυναμία των οικογενειών να ανταπεξέλθουν σε αυτά τα έξοδα οδηγεί πολλούς φοιτητές σε παράλληλη εργασία, η οποία με τη σειρά της συχνά επιμηκύνει περαιτέρω τον χρόνο σπουδών, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο κόστους.
Πόσοι πτυχιούχοι φεύγουν στο εξωτερικό τα τελευταία 10 χρόνια και τι σημαίνει αυτό για την οικονομία της χώρας; Πρακτικά, η Ελλάδα σπουδάζει τα παιδιά της και τα στέλνει έξω να εργαστούν, καταρτισμένα και με μηδενικό κόστος για τις χώρες υποδοχής και τελικής εργασίας. Το φαινόμενο της φυγής ανθρώπινου κεφαλαίου (brain drain), ιδιαίτερα κατά την τελευταία δεκαπενταετία, αποτελεί μία από τις σοβαρότερες προκλήσεις για την ελληνική κοινωνία και οικονομία, καθώς η χώρα ουσιαστικά «εξάγει» επιστημονικό δυναμικό το οποίο έχει εκπαιδεύσει με δικούς της πόρους.
Όλο και περισσότεροι σπουδάζουν αλλά όλο και λιγότεροι αποφοιτούν
Ακολουθούν τα αναλυτικά στοιχεία για την έκταση του φαινομένου και τις επιπτώσεις του:
Αν και είναι δύσκολο να προσδιοριστεί ο ακριβής αριθμός λόγω της ελεύθερης κυκλοφορίας στην ΕΕ, οι εκτιμήσεις των πηγών (αναφέρονται στο τέλος του άρθρου) είναι αποκαλυπτικές:
Συνολική Φυγή: Εκτιμάται ότι μόνο μεταξύ 2010 και 2015, περίπου 240.000 Έλληνες εγκαταστάθηκαν στο εξωτερικό. Το 2012, στην κορύφωση της κρίσης, αποχώρησαν 124.000 άτομα μέσα σε ένα έτος. Οι περισσότεροι πτυχιούχοι.
Εκπαιδευτικό Επίπεδο: Τουλάχιστον τα δύο τρίτα (2/3) όσων εγκατέλειψαν τη χώρα μετά το 2010 ήταν κάτοχοι τίτλων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Υψηλή Εξειδίκευση: Σύμφωνα με τα στατιστικά το 26% όσων μεταναστεύουν για να εργαστούν είναι κάτοχοι πτυχίου και το 69% κατέχει μεταπτυχιακό ή διδακτορικό τίτλο.
Φοιτητική Μετανάστευση: Το 2022, περίπου 40.000 Έλληνες φοιτητές σπούδαζαν στο εξωτερικό (κυρίως για μεταπτυχιακά), συνδέοντας συχνά τις σπουδές τους με την αναζήτηση εργασίας στη χώρα υποδοχής.
Η μαζική έξοδος καταρτισμένων νέων έχει πολυεπίπεδες αρνητικές συνέπειες, με πρώτο και κύριο την απώλεια δημόσιας επένδυσης: Το κράτος χάνει τα σημαντικά ποσά που επένδυσε για την εκπαίδευση αυτών των ατόμων (από το σχολείο έως το πανεπιστήμιο), ενώ η υπεραξία της εργασίας τους παράγεται πλέον σε ξένες οικονομίες. Το φαινόμενο αυτό χαρακτηρίζεται ως «αντίστροφη μεταφορά τεχνολογίας» από μια λιγότερο ανεπτυγμένη χώρα προς τις ισχυρότερες.
Τα πτυχία που πληρώνει η ελληνική οικογένεια καταλήγουν σε μεγάλο βαθμό στο.. .εξωτερικό
Παράλληλα, υπάρχει σημαντική επίπτωση στο ΑΕΠ και την Ανάπτυξη, καθώς η διαρροή εγκεφάλων μειώνει το μέγεθος του εργατικού δυναμικού και επιβραδύνει τον ρυθμό των επενδύσεων και της καινοτομίας. Χωρίς εξειδικευμένο προσωπικό, η χώρα αδυνατεί να μεταβεί σε ένα μοντέλο οικονομίας βασισμένο στη γνώση.
Κατ’ αντιστοιχία έρχεται η μείωση της απασχόλησης υψηλά αμειβόμενων επιστημόνων που οδηγεί σε μειωμένα συνολικά φορολογικά έσοδα και επιτείνει τα προβλήματα του ασφαλιστικού συστήματος. Τέλος, οι συνθήκες οδηγούν σταδιακά σε δημογραφική κατάρρευση, αφού η φυγή των νέων παραγωγικών ηλικιών επιδεινώνει το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας.
Η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά φοιτητικού πληθυσμού στον ΟΟΣΑ. Ωστόσο, η οικονομία της αδυνατεί να απορροφήσει αυτό το δυναμικό λόγω:
Διαρθρωτικών Προβλημάτων: Η ελληνική οικονομία δεν έχει αναπτύξει επαρκώς τον τεχνολογικό της τομέα, ώστε να δημιουργήσει ζήτηση για επιστήμονες.
Χαμηλών Αποδοχών και Ανεργίας: Οι κύριοι λόγοι μετανάστευσης είναι η ανεργία και η αναζήτηση καλύτερου μισθού.
Αναξιοκρατίας: Πολλοί νέοι φεύγουν αναζητώντας ένα επαγγελματικό περιβάλλον χωρίς νεποτισμό και αβεβαιότητα.
Συνοψίζοντας, η Ελλάδα σπουδάζει τους νέους της με μεγάλο κόστος για την οικογένεια και το κράτος, αλλά η αδυναμία σύνδεσης των σπουδών με την αγορά εργασίας και η έλλειψη προοπτικών, τελικά τούς ωθεί σε μεγάλο βαθμό στο εξωτερικό, στερώντας από τη χώρα το πολυτιμότερο κεφάλαιό της για το μέλλον, τους μορφωμένους νέους ανθρώπους της.
Πηγές:
Ετήσια Έκθεση για την Ποιότητα της Ανώτατης Εκπαίδευσης (2024)
Έκθεση του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Μελετών (02/2026)
Πρακτικά 5ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης
Ετήσια έκθεση του ΕΘΑΑΕ για το 2024