Τα συστήματα ασφαλείας σώζουν ζωές, όμως αρκετοί ειδικοί αναρωτιούνται αν η υπερβολική αίσθηση προστασίας αλλάζει τον τρόπο που οδηγούμε και αντιμετωπίζουμε τους κινδύνους στο δρόμο.
Τα σύγχρονα αυτοκίνητα είναι πιο ασφαλή, πιο ήσυχα και πιο προηγμένα τεχνολογικά από ποτέ. Όμως όσο περισσότερο απομακρύνουν τον οδηγό από τον κίνδυνο, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να αμελήσει ότι εξακολουθεί να υπάρχει.
Υπάρχουν θεωρίες που, ακόμη και αν δεν γίνονται αποδεκτές στο σύνολό τους από την επιστημονική κοινότητα, καταφέρνουν να παραμένουν επίκαιρες επειδή αγγίζουν μια βαθύτερη αλήθεια της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Μία από αυτές είναι το λεγόμενο φαινόμενο Peltzman, το οποίο διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1970 και υποστήριζε ότι όταν οι άνθρωποι αισθάνονται περισσότερο προστατευμένοι, τείνουν να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο ρίσκο.
Η θεωρία αυτή έχει δεχθεί έντονη κριτική όλα αυτά τα χρόνια, καθώς είναι αδιαμφισβήτητο ότι οι ζώνες ασφαλείας, οι αερόσακοι και τα σύγχρονα συστήματα προστασίας έχουν σώσει αμέτρητες ζωές. Ωστόσο, η ουσία του προβληματισμού δεν αφορά την αποτελεσματικότητα των μέτρων ασφαλείας. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αυτά επηρεάζουν, έστω και υποσυνείδητα, την ψυχολογία μας πίσω από το τιμόνι.
Σήμερα οδηγούμε αυτοκίνητα που δεν έχουν σχεδόν καμία σχέση με εκείνα των προηγούμενων δεκαετιών. Οι καμπίνες είναι καλύτερα μονωμένες από ποτέ, οι αναρτήσεις φιλτράρουν τις ανωμαλίες του δρόμου, οι κινητήρες λειτουργούν αθόρυβα και τα ηλεκτρονικά συστήματα επεμβαίνουν συνεχώς για να διορθώσουν λάθη πριν καν τα αντιληφθεί ο οδηγός. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές φορές η αίσθηση της ταχύτητας, της απόστασης και του κινδύνου αλλοιώνεται.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε ένα σύγχρονο μεγάλο SUV τα 130 χλμ./ώρα μπορεί να μοιάζουν με μια απόλυτα χαλαρή ταχύτητα ταξιδιού. Ο θόρυβος είναι περιορισμένος, η σταθερότητα εντυπωσιακή και τα ηλεκτρονικά συστήματα λειτουργούν διαρκώς στο παρασκήνιο. Ο οδηγός αισθάνεται ότι έχει τον απόλυτο έλεγχο. Στην πραγματικότητα, όμως, οι νόμοι της φυσικής παραμένουν αμετάβλητοι.
Η αντίθεση γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν συγκρίνει κανείς τον οδηγό ενός αυτοκινήτου με έναν αναβάτη μοτοσικλέτας. Ο δεύτερος γνωρίζει ότι δεν υπάρχει κανένα προστατευτικό «δίχτυ» γύρω του. Κάθε αυτοκίνητο που τον προσπερνά, κάθε διασταύρωση και κάθε απρόσεκτη κίνηση ενός άλλου οδηγού αντιμετωπίζονται ως πιθανός κίνδυνος. Η αίσθηση της ευαλωτότητας είναι διαρκώς παρούσα.
Ο οδηγός ενός αυτοκινήτου, αντίθετα, βρίσκεται μέσα σε έναν μεταλλικό «κλωβό» γεμάτο συστήματα προστασίας. Δεν νιώθει τον αέρα, δεν νιώθει τον δρόμο με τον ίδιο τρόπο και συχνά δεν αντιλαμβάνεται πόσο εκτεθειμένος είναι ο άνθρωπος που κινείται δίπλα του πάνω σε δύο τροχούς. Ίσως γι’ αυτό πολλοί αναβάτες υποστηρίζουν ότι οδηγούν θεωρώντας δεδομένο πως οι άλλοι δεν τους έχουν δει. Δεν πρόκειται για υπερβολή. Είναι μια μορφή άμυνας που γεννιέται από την επίγνωση της πραγματικότητας.
Τα τελευταία χρόνια η αυτοκινητοβιομηχανία επενδύει δισεκατομμύρια ευρώ σε τεχνολογίες υποβοήθησης. Αυτόματο φρενάρισμα, διατήρηση λωρίδας, ενεργό cruise control, αναγνώριση πεζών και δεκάδες ακόμη συστήματα υπόσχονται ασφαλέστερες μετακινήσεις. Και πράγματι προσφέρουν σημαντικά οφέλη. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ο άνθρωπος αρχίζει να πιστεύει ότι η τεχνολογία μπορεί να αντικαταστήσει την προσοχή του.
Όσο περισσότερο εξελίσσονται τα αυτοκίνητα, τόσο πιο εύκολο γίνεται να ξεχάσουμε ότι η οδήγηση παραμένει μια δραστηριότητα με πραγματικές συνέπειες. Μια λάθος εκτίμηση, μια στιγμή απροσεξίας ή μια υπερβολική δόση αυτοπεποίθησης αρκούν για να μετατρέψουν ένα σύγχρονο και ασφαλές αυτοκίνητο σε μέρος ενός σοβαρού ατυχήματος.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό δίδαγμα του φαινομένου Peltzman να μην αφορά τις ζώνες ασφαλείας ή τους αερόσακους. Ίσως, να αφορά κάτι πολύ πιο απλό. Ότι όσο περισσότερο προστατευμένοι αισθανόμαστε, τόσο μεγαλύτερη προσπάθεια πρέπει να καταβάλλουμε για να θυμόμαστε ότι δεν είμαστε άτρωτοι.
O μεγαλύτερος κίνδυνος στους δρόμους δεν είναι η έλλειψη τεχνολογίας. Είναι η στιγμή που ένας οδηγός αρχίζει να πιστεύει ότι η τεχνολογία τον έχει κάνει ανίκητο. Και αυτή είναι μια ψευδαίσθηση που κανένα σύστημα ασφαλείας δεν μπορεί να διορθώσει.