Με αφορμή την κυκλοφορία του πρώτου πανελλήνιου περιοδικού αφιερωμένου αποκλειστικά στην ιστορία, τον πολιτισμό και την πολιτιστική κληρονομιά των Ρομά στην Ελλάδα, με τίτλο «Άγνωστος Πολιτισμός των Ρομά», ο συγγραφέας του περιοδικού και νεαρός επιστήμονας Ρομά Παναγιώτης Χαρίτος, μιλάει στο Tvxs για την πολυετή ερευνητική δράση μέσα από την οποία προχώρησε στη συγκέντρωση, καταγραφή και τεκμηρίωση των στοιχείων.
Το περιοδικό περιλαμβάνει εκτενείς αναφορές στην ιστορία των Ρομά, την πολιτιστική τους κληρονομιά, τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα, τους θεσμούς της οικογένειας και του γάμου, την εκπαίδευση, τη θρησκεία, την υγεία, τη μουσική, τον χορό, τον αθλητισμό, τα παραδοσιακά επαγγέλματα, τις τέχνες, καθώς και τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα των κοινοτήτων Ρομά στην Ελλάδα.
Σκοπός του δεν είναι να αποτελέσει μία απλή έκδοση, αλλά να διασώσει μνήμες, να αναδείξει πρόσωπα, να προβάλει θετικά παραδείγματα και να αποτελέσει γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα στις κοινότητες των Ρομά και στην ευρύτερη κοινωνία.
Ο Παναγιώτης Χαρίτος μίλησε στο Tvxs για όλη αυτή τη διαδρομή προκειμένου να αναδειχθεί η πλούσια ιστορία κοινοτήτων που συνήθως είτε βρίσκονται στην αφάνεια, είτε αντιμετωπίζονται με στερεότυπα και καταστολή.
Ποιο ήταν το προσωπικό σου κίνητρο και πώς προέκυψε η ανάγκη να δημιουργήσεις αυτό το περιοδικό; Είσαι ο μοναδικός συντάκτης του ή υπάρχει ομάδα;
Η δημιουργία του περιοδικού «Άγνωστος Πολιτισμός των Ρομά» προέκυψε από μια βαθιά προσωπική ανάγκη, αλλά και από ένα συλλογικό χρέος απέναντι στην κοινότητά μας. Για πολλά χρόνια διαπίστωνα ότι η ιστορία, ο πολιτισμός, οι παραδόσεις και οι επιτυχίες των Ρομά είτε αγνοούνταν είτε παρουσιάζονταν αποσπασματικά μέσα από στερεότυπα και προκαταλήψεις. Ένιωσα λοιπόν ότι έπρεπε να δημιουργηθεί ένα μέσο το οποίο θα δίνει βήμα στους ίδιους τους Ρομά να μιλήσουν για τον εαυτό τους.
Η πρωτοβουλία ξεκίνησε από εμένα, ωστόσο δεν πρόκειται για ατομική προσπάθεια. Συνεργάζομαι με επιστήμονες, εκπαιδευτικούς, ερευνητές, κοινωνικούς λειτουργούς, δημοσιογράφους και ανθρώπους της κοινότητας που συμβάλλουν με τις γνώσεις και τις εμπειρίες τους. Το περιοδικό αποτελεί μια συλλογική προσπάθεια καταγραφής και ανάδειξης ενός πολιτισμού που αξίζει να γίνει γνωστός.
Η καταγραφή της ιστορίας και των παραδόσεων των Ρομά βασίζεται συχνά στην προφορική παράδοση. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετώπισες κατά τη συλλογή και την τεκμηρίωση αυτών των στοιχείων;
Πράγματι, ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας των Ρομά έχει διασωθεί μέσα από την προφορική παράδοση. Αυτό αποτελεί ταυτόχρονα πλούτο αλλά και πρόκληση. Πολλές ιστορίες, τραγούδια, έθιμα και αφηγήσεις δεν έχουν ποτέ καταγραφεί γραπτώς. Βρίσκονται στη μνήμη των ηλικιωμένων ανθρώπων και κινδυνεύουν να χαθούν με το πέρασμα του χρόνου.
Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν η διασταύρωση των πληροφοριών και η αναζήτηση ιστορικών τεκμηρίων που να επιβεβαιώνουν ή να συμπληρώνουν τις προφορικές μαρτυρίες. Παράλληλα, υπήρξε η πρόκληση της εμπιστοσύνης. Πολλοί άνθρωποι της κοινότητας δίσταζαν αρχικά να μοιραστούν προσωπικές ιστορίες, καθώς στο παρελθόν έχουν βιώσει διακρίσεις ή παραποιήσεις των λεγομένων τους.
Χρειάστηκε να πραγματοποιηθούν δεκάδες συναντήσεις, συνεντεύξεις και επισκέψεις σε οικισμούς σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι η συγκέντρωση πολύτιμου υλικού που αποτυπώνει αυθεντικά την ιστορία, τις παραδόσεις και την πολιτιστική κληρονομιά των Ρομά.
Κάθε πότε θα βγαίνει το περιοδικό και πού θα διανέμεται;
Ο σχεδιασμός μας είναι το περιοδικό να εκδίδεται σε τακτική βάση, με στόχο να αποτελέσει μια σταθερή πηγή ενημέρωσης, γνώσης και πολιτισμού. Η διανομή θα πραγματοποιείται σε οικισμούς Ρομά, σχολεία, πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες, κοινωνικές υπηρεσίες, δήμους, περιφέρειες και φορείς που δραστηριοποιούνται σε θέματα κοινωνικής ένταξης.
Παράλληλα, επιδιώκουμε να υπάρχει και ψηφιακή έκδοση ώστε να είναι προσβάσιμο σε αναγνώστες σε όλη την Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό.
Όσον αφορά το αντίτιμο, στόχος μας είναι να παραμείνει σε ιδιαίτερα χαμηλό κόστος ή και δωρεάν σε συγκεκριμένες κατηγορίες φορέων και σχολικών μονάδων, ώστε η γνώση και η ενημέρωση να φτάνουν σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.
Γιατί επέλεξες τον τίτλο «Άγνωστος Πολιτισμός των Ρομά»; Ποιο είναι το άγνωστο κομμάτι του πολιτισμού και ποια τα μεγαλύτερα στερεότυπα για τους Ρομά;
Ο τίτλος επιλέχθηκε γιατί, παρά την πολυαιώνια παρουσία των Ρομά στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας γνωρίζει ελάχιστα για τον πραγματικό μας πολιτισμό. Οι περισσότεροι έχουν ακούσει για τους Ρομά μέσα από στερεότυπα και όχι μέσα από την ιστορία, τις αξίες και την καθημερινότητά μας.
Το άγνωστο κομμάτι αφορά τον πλούτο των παραδόσεων, της μουσικής, της γλώσσας, της οικογενειακής συνοχής, της αλληλεγγύης και της πολιτιστικής δημιουργίας που χαρακτηρίζει τις κοινότητές μας. Λίγοι γνωρίζουν ότι υπάρχουν Ρομά επιστήμονες, εκπαιδευτικοί, δικηγόροι, κοινωνικοί επιστήμονες, καλλιτέχνες και επιχειρηματίες.
Τα μεγαλύτερα στερεότυπα είναι ότι όλοι οι Ρομά ζουν με τον ίδιο τρόπο, ότι δεν ενδιαφέρονται για την εκπαίδευση ή ότι δεν μπορούν να ενταχθούν ισότιμα στην κοινωνία. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο αισιόδοξη από ό,τι συνήθως παρουσιάζεται.
Στο περιοδικό δίνεις βαρύτητα στην ανάδειξη των επιστημόνων Ρομά της χώρας.
Η προβολή των επιστημόνων Ρομά αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προτεραιότητες του περιοδικού. Τα παιδιά χρειάζονται πρότυπα με τα οποία μπορούν να ταυτιστούν. Όταν ένας νέος Ρομά βλέπει ανθρώπους από την κοινότητά του να σπουδάζουν, να εργάζονται και να διακρίνονται, κατανοεί ότι και ο ίδιος μπορεί να ακολουθήσει παρόμοια πορεία.
Ταυτόχρονα, η ανάδειξη αυτών των προσωπικοτήτων συμβάλλει στην αποδόμηση των στερεοτύπων που υπάρχουν στην κοινωνία. Οι Ρομά εξάλλου δεν αποτελούν μια ομοιογενή ομάδα αλλά μια κοινότητα με ανθρώπους που διαθέτουν διαφορετικά ταλέντα, γνώσεις, φιλοδοξίες και σημαντική κοινωνική προσφορά.
Ποια είναι τα πιο επείγοντα ζητήματα που κατέγραψες όσον αφορά την εκπαίδευση, την υγεία και τη διαβίωση των Ρομά σήμερα;
Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές προκλήσεις. Στον τομέα της εκπαίδευσης παρατηρούνται ακόμη φαινόμενα σχολικής διαρροής, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες. Χρειάζονται περισσότερες δράσεις υποστήριξης των μαθητών και των οικογενειών τους.
Στον τομέα της υγείας, η πρόσβαση σε υπηρεσίες πρόληψης και πρωτοβάθμιας φροντίδας δεν είναι πάντοτε ισότιμη για όλους. Παράλληλα, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η έλλειψη ενημέρωσης δημιουργεί πρόσθετα εμπόδια.
Όσον αφορά τη διαβίωση, εξακολουθούν να υπάρχουν οικισμοί με ελλείψεις σε βασικές υποδομές, όπως η στέγαση, η ύδρευση, η αποχέτευση και η πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες. Η αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων απαιτεί συντονισμένες πολιτικές, συνεργασία με τις τοπικές κοινωνίες και ουσιαστική συμμετοχή των ίδιων των Ρομά στη λήψη αποφάσεων.
Υπάρχουν αρκετά θετικά παραδείγματα που δείχνουν ότι η κοινωνική ένταξη είναι εφικτή όταν υπάρχει συνεργασία και σχέδιο. Σε πολλές περιοχές της χώρας λειτουργούν προγράμματα εκπαίδευσης, απασχόλησης, κοινωνικής υποστήριξης και διαμεσολάβησης που έχουν φέρει σημαντικά αποτελέσματα.
Βλέπουμε όλο και περισσότερους νέους Ρομά να ολοκληρώνουν τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, να φοιτούν σε πανεπιστήμια και να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνική ζωή. Παράλληλα, αναπτύσσονται πρωτοβουλίες πολιτισμού, αθλητισμού και εθελοντισμού που ενισχύουν τη συμμετοχή των κοινοτήτων.
Ωστόσο, χρειάζεται μεγαλύτερη επένδυση στην εκπαίδευση, την απασχόληση, τη στέγαση και την καταπολέμηση των διακρίσεων. Η ένταξη δεν είναι ευθύνη μόνο των Ρομά αλλά ολόκληρης της κοινωνίας.
Το περιοδικό απευθύνεται και σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, ερευνητές και δημόσιους λειτουργούς. Θα ήθελες να δεις το περιοδικό να αξιοποιείται, για παράδειγμα, στα σχολεία ή στα πανεπιστήμια;
Ασφαλώς. Ένας από τους βασικούς στόχους του περιοδικού είναι να αποτελέσει ένα εκπαιδευτικό και ερευνητικό εργαλείο. Θα ήθελα να δω το περιοδικό να αξιοποιείται σε σχολεία, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και βιβλιοθήκες ως πηγή γνώσης για την ιστορία και τον πολιτισμό των Ρομά.
Η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην καταπολέμηση των προκαταλήψεων. Όσο περισσότερο γνωρίζουμε ο ένας τον άλλον, τόσο πιο εύκολα χτίζουμε σχέσεις σεβασμού και συνεργασίας.
Μέσα από τα άρθρα, τις συνεντεύξεις και τις μαρτυρίες που φιλοξενούνται στις σελίδες του περιοδικού, οι αναγνώστες μπορούν να αποκτήσουν μια πιο ολοκληρωμένη και αντικειμενική εικόνα για τις κοινότητες των Ρομά.
Αν ο αναγνώστης έπρεπε να κρατήσει ένα μήνυμα ξεφυλλίζοντας το περιοδικό, ποιο θα ήταν αυτό;
Θα ήθελα ο αναγνώστης να κλείσει το περιοδικό έχοντας κατανοήσει ότι ο πολιτισμός των Ρομά αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής και ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς. Να αντιληφθεί ότι πίσω από τα στερεότυπα υπάρχουν άνθρωποι με ιστορία, αξίες, όνειρα και δυνατότητες.
Το μήνυμα που θέλουμε να μεταφέρουμε είναι ότι η γνώση γεννά τον σεβασμό και ο σεβασμός δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς. Οι Ρομά δεν ζητούν προνόμια, ζητούν ίσες ευκαιρίες, αξιοπρέπεια και τη δυνατότητα να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική ζωή.
Το περιοδικό «Άγνωστος Πολιτισμός των Ρομά» είναι μια πρόσκληση γνωριμίας, διαλόγου και αμοιβαίας κατανόησης. Είναι μια προσπάθεια να ακουστούν φωνές που για χρόνια έμεναν στο περιθώριο και να αναδειχθεί ένας πολιτισμός που αξίζει να γίνει γνωστός σε όλους.