Ο Αμαζόνιος είναι το μεγαλύτερο τροπικό δάσος στον κόσμο. Διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στον παγκόσμιο κύκλο του νερού και φιλοξενεί τη μεγαλύτερη συγκέντρωση βιοποικιλότητας στον πλανήτη.
Ωστόσο, το δάσος συρρικνώνεται με ανησυχητικούς ρυθμούς σύμφωνα με το Live Science. Περίπου το 17% της έκτασής του έχει ήδη αποψιλωθεί ή καταστραφεί, αντικαθιστάμενο κυρίως από γεωργικές εκτάσεις.
Παράλληλα, η εξόρυξη πετρελαίου και η παράνομη μεταλλευτική δραστηριότητα συνεχίζουν να επιβαρύνουν το οικοσύστημα. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι ο επόμενος αιώνας ίσως αποδειχθεί καθοριστικός, καθώς ο Αμαζόνιος ενδέχεται να πλησιάζει σε ένα επικίνδυνο «σημείο καμπής» (tipping point).
Ο Μπερνάρντο Φλόρες, ερευνητής του EqualSea Lab στο Πανεπιστήμιο του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα στην Ισπανία, εξηγεί ότι το μέλλον του Αμαζονίου θα εξαρτηθεί από έναν συνδυασμό αλληλοενισχυόμενων απειλών.
Εκτός από την επέκταση των γεωργικών εκτάσεων, ο ίδιος θεωρεί ότι οι τρεις μεγαλύτεροι κίνδυνοι είναι η κλιματική κρίση, η αποψίλωση των δασών και οι πυρκαγιές. Η κλιματική αλλαγή προκαλεί ολοένα και πιο ακραία καιρικά φαινόμενα, με πιο έντονες περιόδους βροχοπτώσεων αλλά και παρατεταμένες ξηρασίες.
Καθώς χάνονται όλο και περισσότερες δασικές εκτάσεις, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Η μείωση των δέντρων οδηγεί σε λιγότερες βροχοπτώσεις, γεγονός που ξηραίνει ακόμη περισσότερο το δάσος και προκαλεί νέα απώλεια βλάστησης. Παράλληλα, η απώλεια του δάσους ενισχύει την υπερθέρμανση του πλανήτη, η οποία με τη σειρά της επιταχύνει την καταστροφή του Αμαζονίου.
Οι ξηρότερες συνθήκες καθιστούν επίσης τις πυρκαγιές πιο συχνές και πιο καταστροφικές. Επιπλέον, η κατασκευή δρόμων διευκολύνει την πρόσβαση σε απομακρυσμένες περιοχές, ενθαρρύνοντας την παράνομη υλοτομία και άλλες παράνομες δραστηριότητες που αυξάνουν ακόμη περισσότερο τον κίνδυνο πυρκαγιών.
Ιδιαίτερα ανησυχητική θεωρείται η λεγόμενη «ζώνη της αποψίλωσης», μια περιοχή περίπου 500.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων στα όρια του Αμαζονίου, η οποία αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο μέτωπο αποψίλωσης στον κόσμο. Εκεί, τα εναπομείναντα δάση εμφανίζουν αυξημένη απώλεια δέντρων και εκτεταμένη εξάπλωση αναρριχώμενων φυτών, που ανταγωνίζονται τα δέντρα για φως και θρεπτικά συστατικά, μειώνοντας σημαντικά τη βιοποικιλότητα.
Οι επιστήμονες εκτιμούν επίσης ότι τα επόμενα χρόνια θα εξαπλωθούν περισσότερο τα ξενικά αγρωστώδη που εισήχθησαν για την εκτροφή βοοειδών. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ολόκληρος ο Αμαζόνιος θα μετατραπεί σε σαβάνα. Αντίθετα, είναι πιθανότερο να δημιουργηθεί ένα υποβαθμισμένο οικοσύστημα με αραιή δενδρώδη βλάστηση.
Οι συνέπειες θα είναι σοβαρές και για την άγρια ζωή. Τα υδρόβια είδη θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς οι παρατεταμένες ξηρασίες μπορεί να οδηγήσουν στην αποξήρανση των υγροτόπων, μετατρέποντάς τους σε εύφλεκτες εκτάσεις και προκαλώντας ταχείες εξαφανίσεις ειδών.
Διαβάστε: Αμαζόνιος / Η δύναμη των κοινοτήτων στη διατήρηση των οικοσυστημάτων
Η καταστροφή του Αμαζονίου θα είχε δραματικές επιπτώσεις και για τους αυτόχθονες πληθυσμούς που ζουν εκεί. Όπως επισημαίνει ο Κρίστιαν Πουαριέ, διευθυντής προγράμματος της περιβαλλοντικής οργάνωσης Amazon Watch, η απώλεια του δάσους ισοδυναμεί με την καταστροφή του ίδιου του τόπου ζωής τους και τη ρύπανση των φυσικών πηγών νερού, αναγκάζοντας πολλές κοινότητες να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Ένας κατεστραμμένος Αμαζόνιος θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμη πιο ασταθές κλιματικό σύστημα, με λιγότερες βροχοπτώσεις σε περιοχές της Νότιας Αμερικής και επιτάχυνση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι, σε συνδυασμό με άλλες κλιματικές εξελίξεις, όπως η τήξη των παγετώνων και οι μεταβολές στα θαλάσσια ρεύματα, η Γη θα μπορούσε να περάσει σε μια νέα, πολύ θερμότερη κατάσταση με πιθανώς μη αναστρέψιμες συνέπειες.
Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί εμφανίζονται συγκρατημένα αισιόδοξοι. Σε αντίθεση με άλλες κλιματικές απειλές, η αποψίλωση των δασών μπορεί θεωρητικά να αναστραφεί μέσω της αναδάσωσης. Όπως τονίζει ο Άριε Στάαλ, καθηγητής Ανθεκτικότητας Οικοσυστημάτων στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, η διακοπή της αποψίλωσης αποτελεί έναν στόχο που βρίσκεται ακόμη στα χέρια της ανθρωπότητας.
«Είναι ξεκάθαρο ότι πρέπει να σταματήσουμε την αποψίλωση του Αμαζονίου. Και υπάρχουν ακόμη λόγοι να μπορούμε να ελπίζουμε», καταλήγει.