H δραματική κατάσταση που επικρατεί στο Σουδάν δεν παίρνει τον χώρο που της αναλογεί στην ενημέρωση, ωστόσο μέσω διαδικτύου έχουμε πρόσβαση στις εικόνες, τις μαρτυρίες και τις εκθέσεις ανεξάρτητων οργανισμών, που αναδεικνύουν μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές καταστροφές στον πλανήτη αυτή την ώρα.
Τρία χρόνια μετά το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου ανάμεσα στον σουδανικό στρατό (SAF) και τις παραστρατιωτικές Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF), η χώρα έχει βυθιστεί σε μια άνευ προηγουμένου κρίση: εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπισμένοι, λιμός, καταστροφή των υποδομών και μαζικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του OHE για τους Πρόσφυγες, σχεδόν 13 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους από το 2023 μέχρι σήμερα. Περισσότερα από 10 εκατομμύρια κατοίκων είναι εκτοπισμένοι εσωτερικά σε άλλες πόλεις από τις δικές τους, ενώ εκατομμύρια έχουν περάσει σε γειτονικές χώρες όπως το Τσαντ, το Νότιο Σουδάν και η Αίγυπτος.
Ο πόλεμος ξέσπασε τον Απρίλιο του 2023, όταν οι δύο ισχυρότεροι στρατιωτικοί πόλοι της χώρας συγκρούστηκαν ανοιχτά για την εξουσία. Από τότε, το Σουδάν έχει διαλυθεί σε ζώνες ελέγχου, με τις μάχες να εξαπλώνονται από την πρωτεύουσα Χαρτούμ μέχρι το Νταρφούρ και την Κορδοφάν. Οι συγκρούσεις συνοδεύονται από βομβαρδισμούς, επιθέσεις με drones, λεηλασίες, εθνοτικές εκκαθαρίσεις και μαζικές δολοφονίες αμάχων.
Ο ΟΗΕ έχει προειδοποιήσει ότι οι επιθέσεις των RSF φέρουν «χαρακτηριστικά γενοκτονίας». Επιζώντες από την πολιορκία της πόλης αλ-Φάσιρ περιγράφουν σκηνές τρόμου: εκτελέσεις, βασανιστήρια, λιμό και μαζικές λεηλασίες. Παράλληλα, η πείνα έχει πάρει διαστάσεις βιβλικής καταστροφής. Σύμφωνα με την IPC, τον διεθνή μηχανισμό παρακολούθησης επισιτιστικών κρίσεων που υποστηρίζεται από τον ΟΗΕ, περίπου 19,5 εκατομμύρια άνθρωποι — πάνω από το 40% του πληθυσμού — αντιμετωπίζουν οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Σε ορισμένες περιοχές του Νταρφούρ και της Κορδοφάν, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βρίσκονται ήδη σε συνθήκες καταστροφικού λιμού.
Η κατάρρευση του συστήματος υγείας επιδεινώνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, περίπου το 70% των υγειονομικών δομών έχει σταματήσει να λειτουργεί. Εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά κινδυνεύουν από σοβαρό υποσιτισμό μέσα στο 2026. Σε όλα αυτά συνυπολογίστε τις εκτεταμένες επιθέσεις κατά αμάχων και περιστατικά σεξουαλικής βίας. Όσο για τη βασική αιτία θανάτων αμάχων, ο ύπατος αρμοστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ΟΗΕ, Φόλκερ Τουρκ, προειδοποίησε πρόσφατα ότι οι επιθέσεις με drones ευθύνονται πλέον για το μεγαλύτερο ποσοστό θανάτων αμάχων στη χώρα.
Δεν θα μπορούσαμε να δούμε την υπάρχουσα καταστροφή ξέχωρα από την ιστορία της χώρας. Το Σουδάν κουβαλά ακόμη το αποτύπωμα της βρετανικής αποικιοκρατίας, η οποία ενίσχυσε τις περιφερειακές και εθνοτικές ανισότητες, δημιούργησε άνισες δομές εξουσίας και άφησε πίσω ένα αδύναμο κράτος.
Έτσι, ο πόλεμος στο Σουδάν είναι και το αποτέλεσμα δεκαετιών εξωτερικών παρεμβάσεων, οικονομικής εκμετάλλευσης και ενός διεθνούς συστήματος που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολλές αφρικανικές χώρες κυρίως ως πηγές πρώτων υλών και γεωπολιτικής επιρροής.
Σε μια χώρα που ποτέ δεν ανέκαμψε στην πραγματικότητα γίνονται νέες ασκήσεις γεωπολιτικών συγκρούσεων για τους φυσικούς πόρους και τη στρατηγική θέση στην Ερυθρά Θάλασσα.
Ένα από τα βασικότερα ζητήματα όμως είναι ο χρυσός. Μετά την απώλεια των πετρελαϊκών κοιτασμάτων του Νοτίου Σουδάν το 2011, ο χρυσός έγινε η βασική πηγή πλούτου της χώρας. Σύμφωνα με αναλύσεις του Chatham House, η σύγκρουση ανάμεσα στον σουδανικό στρατό και τις παραστρατιωτικές ομάδες (RSF) συνδέεται άμεσα με τον έλεγχο των χρυσωρυχείων και των δικτύων λαθρεμπορίου.
Πολλές αναφορές καταδεικνύουν τον ρόλο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων ως κεντρικού κόμβου διακίνησης σουδανικού χρυσού. Σύμφωνα με διεθνείς έρευνες, μεγάλο μέρος του χρυσού που εξορύσσεται σε περιοχές ελεγχόμενες από τους παραστρατιωτικούς, μεταφέρεται στο Ντουμπάι, όπου «καθαρίζεται» μέσω των διεθνών αγορών χρυσού. Το Business & Human Rights Resource Centre αναφέρει ότι έως και το 70% του λαθραία διακινούμενου χρυσού του Σουδάν καταλήγει στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση αγοράς όπλων και drones.
Παράλληλα, δημοσιογραφικές έρευνες από τον Guardian αποκάλυψαν ότι στελέχη της RSF και συγγενείς του ηγέτη των παραστρατιωτικών, απέκτησαν πολυτελή ακίνητα στο Ντουμπάι αξίας δεκάδων εκατομμυρίων λιρών, ενώ οργανώσεις όπως η «The Sentry» μιλούν για ένα «παραστρατιωτικό βιομηχανικό σύμπλεγμα» που συνδέει την ενδοαφρικανική σύγκρουση με διεθνή οικονομικά δίκτυα.
Την ίδια στιγμή, η Ρωσία διαδραματίζει επίσης κρίσιμο ρόλο. Μέσω δικτύων που συνδέονται με τη Wagner και άλλες ρωσικές παραστρατιωτικές δομές, η Μόσχα απέκτησε πρόσβαση σε χρυσωρυχεία και δίκτυα λαθρεμπορίου. Αναλύσεις αναφέρουν ότι μέρος του χρυσού του Σουδάν χρησιμοποιείται για να ενισχύσει τη ρωσική οικονομία και να παρακάμπτονται διεθνείς κυρώσεις που σχετίζονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Επιπλέον, αρκετοί ερευνητές κάνουν λόγο για μια μορφή «νεοαποικιακής οικονομίας». Το Σουδάν εξάγει πρώτες ύλες — χρυσό, αραβικό κόμμι, πετρέλαιο και ζώα — ενώ ο πλούτος και τα κέρδη συσσωρεύονται αλλού. Σύμφωνα με το CounterPunch, το μοντέλο αυτό θυμίζει τις κλασικές αποικιακές οικονομίες: οι φυσικοί πόροι φεύγουν προς τις διεθνείς αγορές, ενώ η βία και η φτώχεια μένουν πίσω στις τοπικές κοινωνίες και τις εξαθλιώνουν.
Το αραβικό κόμμι, για παράδειγμα — βασικό συστατικό που χρησιμοποιείται σε αναψυκτικά, καλλυντικά και φαρμακευτικά προϊόντα — αποτελεί επίσης αντικείμενο ένοπλου ελέγχου. Ένοπλες ομάδες μάχονται για τις περιοχές παραγωγής, ενώ ευρωπαϊκές και διεθνείς εταιρείες συνεχίζουν να επωφελούνται από τις αλυσίδες προμήθειας.
Σοβαρή κριτική ασκείται και στις δυτικές κυβερνήσεις για τη στάση τους απέναντι στους συμμάχους τους στον Κόλπο. Παρά τις επανειλημμένες καταγγελίες για εμπλοκή των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στην υποστήριξη των παραστρατιωτικών ομάδων, πολλές δυτικές χώρες αποφεύγουν ουσιαστικές κυρώσεις εξαιτίας οικονομικών και στρατηγικών συμφερόντων. Αναλυτές και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων μιλούν για «ένοχη αδιαφορία» απέναντι στη σφαγή στο Σουδάν. Βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά. Από το παρελθόν έως την στάση της δύσης απέναντι στη γενοκτονία στην Παλαιστίνη και τον πόλεμο στο Ιράν, οι δυτικές κυβερνήσεις όταν δεν είναι οι ίδιες υπαίτιες για τις τραγωδίες, συμμετέχουν μέσω της ένοχης σιωπής τους στις σφαγές αθώων ανθρώπων ανά τον κόσμο.