Από την ίδρυσή του το 1925 και τις μάχες του ΕΛΑΣ στην ταράτσα του, μέχρι τις «χρυσές» εποχές του κινηματογράφου και τη σημερινή αδιαφορία του Υπουργείου Πολιτισμού να διασώσει το ιστορικό σινεμά Πάλας στο Παγκράτι, ο εμβληματικός κινηματογράφος κουβαλά μια μακρά ιστορία ενός αιώνα. Αν δεν υπάρξει κάποια εξέλιξη, κινδυνεύει να κατεδαφιστεί και να παραχωρηθεί σε γνωστή αλυσίδα σούπερ μάρκετ, παρά τις κινητοποιήσεις κατοίκων και φορέων της περιοχής.
Το σινεμά Πάλας, σήμα κατατεθέν του Παγκρατίου, λειτουργούσε ανελλιπώς από την πρώτη μέρα που άνοιξε, το 1925. Η φιλοσοφία του ήταν να προβάλλει καλές και ποιοτικές ταινίες. Έζησε τις λαμπρές εποχές του κινηματογράφου, ειδικά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, τότε που οι ουρές για ένα εισιτήριο έφταναν μέχρι την οδό Αγίου Φανουρίου, τον κάθετο δρόμο στην Υμηττού. Αρχιτέκτονας του θρυλικού σινεμά ήταν ο Βασίλειος Κασσάνδρας, ο οποίος το σχεδίασε με έντονα στοιχεία αρτ ντεκό, με τη μεγάλη αίθουσα και τις κόκκινες βελούδινες καρέκλες να διατηρούνται ίδιες και απαράλλαχτες μέχρι το τέλος, ενώ στην είσοδο βρίσκονταν οι χαρακτηριστικές χειρόγραφες ταμπέλες.
Ο ιδιοκτήτης Ματθαίος Πόταγας, ο οποίος ζούσε από οκτώ ετών μέσα στο σινεμά, ξεκίνησε κάνοντας μικροδουλειές και από το 1953 ανέλαβε ο ίδιος τη διαχείριση του κινηματογράφου. Είχε προχωρήσει μάλιστα και σε μία καινοτομία, προβάλλοντας ορισμένες περιπετειώδεις ταινίες σε συνέχειες, τις οποίες οι θεατές μπορούσαν να παρακολουθούν σαν σειρά. Ο θάνατός του, σε ηλικία 94 ετών, τον Ιούνιο του 2021, έβαλε το ιστορικό σινεμά σε περιπέτειες, με το επόμενο βήμα να είναι η κατεδάφισή του και η παραχώρηση του χώρου σε γνωστή αλυσίδα σούπερ μάρκετ, εάν τελικά δεν διασωθεί.
Υπέρ του μη χαρακτηρισμού του κινηματογράφου Πάλας ως διατηρητέου μνημείου γνωμοδότησε ομοφώνως το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ).
Σύμφωνα με την απόφαση, ο μεσοπολεμικός κινηματογράφος της οδού Υμηττού και μία από τις παλαιότερες αίθουσες της Αθήνας (1925) «αποτελεί κοινού κτιριακού τύπου κλειστή αίθουσα κινηματογράφου συνοικιακού χαρακτήρα και δεν φέρει αξιόλογα στοιχεία από αρχιτεκτονική, τυπολογική, μορφολογική, καλλιτεχνική και ιστορική άποψη, ώστε να πληροί τις προϋποθέσεις που ορίζει ο ν. 4858/2021 για τον χαρακτηρισμό του ως νεότερου μνημείου από το υπουργείο Πολιτισμού».
Ανάλογη απόφαση είχε λάβει τον Απρίλιο του 2025 και η αρμόδια διεύθυνση του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας.
Το σινεμά Πάλας δεν είναι μόνο μία από τις πιο παλιές αίθουσες της Αθήνας, αλλά έχει παίξει ρόλο και σε σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Το Παγκράτι εξάλλου αποτέλεσε μια συνοικία-σύνορο ανάμεσα στους παλιούς και τους νέους κατοίκους της Αθήνας, αφού οι ευκατάστατοι Παγκρατιώτες περικυκλώθηκαν από τους νεοαφιχθέντες Μικρασιάτες πρόσφυγες. Στο Μεσοπόλεμο λειτούργησε το «Λαϊκό Θέατρο Αθηνών» του Βασίλη Ρώτα, ενώ το Γυμνάσιο Παγκρατίου αποτελούσε κέντρο της μαθητικής αντίστασης. Το σπίτι της οικογένειας Παπαγεωργίου, στη γωνία Κρησίλα και Πασιτέλους, αποτελούσε φόβητρο για τη γειτονιά, καθώς τα μέλη της οικογένειας ανήκαν στην οργάνωση Χ, εκεί όπου δολοφονήθηκαν και ανακρίθηκαν πολλοί αντιστασιακοί.
Τον Αύγουστο του 1944, Γερμανοί εισέβαλαν και πραγματοποίησαν συλλήψεις στην ταράτσα του θερινού κινηματογράφου, ανάμεσα στις οποίες και εκείνη του πρώτου ξαδέρφου του ιδιοκτήτη, ο οποίος στάλθηκε στη Γερμανία και επέστρεψε έναν χρόνο αργότερα στην Ελλάδα, αλλά πέθανε από μηνιγγίτιδα.
Στις 4 Ιουλίου 1944, μια ομάδα περίπου 200 πολιτών, μετά από μπλόκο των Ταγμάτων Ασφαλείας στη Γούβα, οδηγήθηκε μέσω της Υμηττού στο Γουδί. Εκεί πραγματοποιήθηκε μια «αυτοκτονική» επιχείρηση από άνδρες του ΕΛΑΣ, χωρισμένους σε τρεις ομάδες.
Ο 21χρονος αντιστασιακός Βαγγέλης Μαρτάκης, γνωστός με τα παρατσούκλια «Μαύρος» ή «Αράπης», άρχισε να πυροβολεί από την ταράτσα του Πάλας, κρατώντας τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας καθηλωμένους στην πλατεία για περίπου δύο ώρες, πριν πέσει νεκρός. Την ιστορία αυτή μετέφερε ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης σε ιστορικό περίπατο που πραγματοποίησε στο Παγκράτι.
Τα παλιά σινεμά της Αθήνας είναι πλέον ελάχιστα, σε αντίθεση με τα καταστήματα, τα ξενοδοχεία και τα Airbnb. Για τη διάσωση του ιστορικού κινηματογράφου έχουν δημιουργηθεί πρωτοβουλίες κατοίκων του Παγκρατίου, ενώ παρεμβάσεις έχει πραγματοποιήσει και ο Δήμος Αθηναίων, με ομόφωνο ψήφισμα του Δημοτικού Συμβουλίου τον Μάιο του 2024.
Ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, είχε αποστείλει επιστολές προς την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τον Ιούνιο του 2024 και τον Ιούλιο του 2025, ζητώντας τη στήριξη του υπουργείου για τη διατήρηση του κινηματογράφου.
Συγκεκριμένα, ζητούσε να αντιμετωπιστεί ο κινηματογράφος ως ενιαίο σύνολο και να χαρακτηριστεί διατηρητέα και η χρήση της χειμερινής αίθουσας, ώστε να αποτραπεί η κατεδάφισή του. Το παράδοξο είναι ότι το θερινό Πάλας που βρίσκεται στη ταράτσα του, ανήκει στους κινηματογράφους που έχουν χαρακτηρισθεί ως ιστορικά διατηρητέα μνημεία ή ως ιστορικοί τόποι από το Υπουργείο Πολιτισμού και ως διατηρητέοι ως προς τη χρήση τους βάσει του νόμου ΥΑ 20768/4198/9-7-1997 – ΦΕΚ 648/Δ/25-7-1997.
Την ίδια στιγμή, ήδη από το 2024, σύμφωνα με δημοσιεύματα, γνωστή αλυσίδα σούπερ μάρκετ είχε προχωρήσει στην υπογραφή σχετικού προσυμφώνου με τους κληρονόμους του Ματθαίου Πόταγα, στον οποίο ανήκε το ακίνητο.
Εμπόδιο στους σχεδιασμούς αυτούς θα μπορούσε να σταθεί μόνο το Υπουργείο Πολιτισμού, αποδίδοντας το καθεστώς διατηρητέου μνημείου στον ιστορικό κινηματογράφο, πράγμα που δεν συνέβη.