Σύνοψη
Το ανθρώπινο σώμα δεν εκρήγνυται ούτε παγώνει ακαριαία στο Διάστημα, σε αντίθεση με ό,τι προβάλλεται στις ταινίες του Hollywood. Η έκθεση στο κενό προκαλεί ραγδαία απώλεια αισθήσεων και τον βρασμό των σωματικών υγρών (ebullism) λόγω της απουσίας ατμοσφαιρικής πίεσης. Η κοσμική ακτινοβολία και οι ηλιακές καταιγίδες αποτελούν τον μεγαλύτερο μακροπρόθεσμο κίνδυνο, προκαλώντας ανεπανόρθωτες κυτταρικές βλάβες. Στην πραγματικότητα, η πιο άμεση απειλή είναι η ασφυξία και η δηλητηρίαση από διοξείδιο του άνθρακα στο εσωτερικό των διαστημοπλοίων. Μικρομετεωρίτες με μέγεθος κόκκου άμμου, που ταξιδεύουν με ταχύτητες 28.000 χλμ/ώρα, είναι ικανοί να διαλύσουν τον εξοπλισμό υποστήριξης ζωής.
Ο κύριος λόγος θανάτου στο Διάστημα δεν είναι η ακαριαία έκρηξη του σώματος, αλλά η υποξία και η ασφυξία. Χωρίς προστατευτική διαστημική στολή, η έλλειψη οξυγόνου προκαλεί απώλεια αισθήσεων μέσα σε δευτερόλεπτα, ενώ η απουσία ατμοσφαιρικής πίεσης οδηγεί στον βρασμό των σωματικών υγρών (ebullism), καταστρέφοντας σταδιακά τον ανθρώπινο ιστό.
Ο κινηματογράφος έχει καλλιεργήσει την εντύπωση ότι η έκθεση στο κενό του Διαστήματος προκαλεί ακαριαία διάλυση του σώματος ή την άμεση μετατροπή του σε πάγο. Ωστόσο, η επιστημονική πραγματικότητα διαφέρει παρασάγγας. Ο θάνατος στο Διάστημα είναι μια εξαιρετικά μεθοδική, βασανιστική διαδικασία που σχετίζεται άμεσα με τους νόμους της φυσικής και την ανθρώπινη βιολογία.
Η απουσία ατμοσφαιρικής πίεσης στο Διάστημα δεν πρόκειται να κάνει το δέρμα σας να σκάσει. Σύμφωνα με επίσημα δεδομένα ερευνών της NASA – τα οποία περιλαμβάνουν και περιπτώσεις ατυχημάτων σε θαλάμους κενού – το ανθρώπινο δέρμα είναι αρκετά ελαστικό ώστε να αντέξει την απότομη διαστολή. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι το σώμα μένει αλώβητο. Το φαινόμενο του ebullism αναλαμβάνει δράση: λόγω της μηδενικής πίεσης, το σημείο βρασμού των υγρών πέφτει κατακόρυφα.
Τα δάκρυα, το σάλιο και η υγρασία στους πνεύμονες αρχίζουν κυριολεκτικά να βράζουν. Το άζωτο στο αίμα δημιουργεί φυσαλίδες, μπλοκάροντας τα αιμοφόρα αγγεία και προκαλώντας εσωτερικές ρήξεις ιστών, θρομβώσεις και οξύτατη φλεγμονή. Παράλληλα, λόγω της διακοπής παροχής οξυγόνου στον εγκέφαλο, επέρχεται λιποθυμία σε περίπου 15 δευτερόλεπτα. Εάν η διάσωση γίνει εντός 60 έως 90 δευτερολέπτων, οι πιθανότητες επιβίωσης είναι υπαρκτές. Μετά από αυτό το παράθυρο, ο θάνατος μοιάζει περισσότερο με πνιγμό παρά με κινηματογραφική έκρηξη.
Η επιστημονική φαντασία συχνά παραβλέπει την ακτινοβολία ή της προσδίδει υπερφυσικές ιδιότητες (όπως στους Fantastic Four). Στην αστροφυσική πραγματικότητα, η κοσμική και ηλιακή ακτινοβολία είναι η πιο αδυσώπητη απειλή για οποιονδήποτε εγκαταλείπει την προστασία του μαγνητικού πεδίου της Γης.
Οι πηγές του κινδύνου είναι τρεις: οι γαλαξιακές κοσμικές ακτίνες (GCRs), τα σωματίδια υψηλής ενέργειας από υπερκαινοφανείς αστέρες, και τα ηλιακά σωματίδια (SPEs) από εκλάμψεις του Ήλιου. Μια ισχυρή ηλιακή καταιγίδα μπορεί να διαπεράσει τις τυπικές θωρακίσεις των σκαφών, προκαλώντας οξεία δηλητηρίαση από ακτινοβολία, ικανή να επιφέρει τον θάνατο μέσα σε λίγες ώρες. Για τους αστροναύτες σε μακροχρόνιες αποστολές (π.χ. σε σταθμούς στο φεγγάρι ή μελλοντικά στον Άρη), η συσσωρευμένη έκθεση εγγυάται κατακόρυφη αύξηση της πιθανότητας εμφάνισης επιθετικών καρκίνων και εκφυλιστικών ασθενειών.
Ασφυξία και διοξείδιο του άνθρακα: Ο εχθρός μέσα στο διαστημόπλοιο
Παρά τον τρόμο του κενού, ο συνηθέστερος και πιο ρεαλιστικός κίνδυνος βρίσκεται μέσα στο ίδιο το καταφύγιο των αστροναυτών. Όπως απέδειξε περίτρανα η αποστολή του Apollo 13 το 1970, η αδυναμία διαχείρισης του αέρα οδηγεί σε καταστροφή. Όταν μια έκρηξη ανάγκασε το τριμελές πλήρωμα να καταφύγει στη σεληνιακή άκατο, η οποία είχε σχεδιαστεί για δύο άτομα, η συγκέντρωση του εκπνεόμενου διοξειδίου του άνθρακα (CO2) άγγιξε άμεσα κρίσιμα επίπεδα.
Η αδυναμία ενός διαστημικού σταθμού ή σκάφους να ανακυκλώσει τον αέρα φέρνει σύγχυση, πανικό και υποξία. Μέσα σε τέσσερα έως έξι λεπτά από την πλήρη στέρηση οξυγόνου, ο εγκέφαλος υφίσταται μόνιμη βλάβη, η οποία ακολουθείται από πολυοργανική ανεπάρκεια και θάνατο. Η συντήρηση των συστημάτων scrubbers (φίλτρα CO2) είναι το απόλυτο όριο μεταξύ ζωής και θανάτου.
Μικρομετεωρίτες: Η θανάσιμη απειλή των υπερηχητικών συγκρούσεων
Οι ταινίες αγαπούν να δείχνουν σκάφη να ελίσσονται ανάμεσα σε γιγάντιους αστεροειδείς. Στην πραγματικότητα, ο κίνδυνος είναι σχεδόν αόρατος με γυμνό μάτι. Εκατομμύρια μικρομετεωρίτες, καθώς και θραύσματα από διαστημικά σκουπίδια, περιστρέφονται γύρω από τη Γη με ταχύτητες που αγγίζουν τα 28.000 χλμ/ώρα.
Σε αυτή την ταχύτητα, ένα θραύσμα στο μέγεθος της μύτης ενός στυλό αποκτά τεράστια κινητική ενέργεια. Η πρόσκρουση δημιουργεί ένα κύμα υπερηχητικού σοκ, ικανό να εξαερώσει το ίδιο το θραύσμα αλλά και το τμήμα της ατράκτου που χτυπάει. Αυτό προκαλεί αποκόλληση θραυσμάτων στο εσωτερικό της καμπίνας, δημιουργώντας δολοφονικά βλήματα που καταστρέφουν συστήματα ψύξης, παροχής ενέργειας και φυσικά, προκαλούν αποσυμπίεση.
Η κατανόηση της πραγματικής φυσικής του Διαστήματος δεν αφαιρεί από τη μαγεία της εξερεύνησης, αντίθετα αναδεικνύει το τιτάνιο έργο των μηχανικών της NASA, της ESA και εταιρειών όπως η SpaceX. Η επιβίωση στο Διάστημα δεν είναι ζήτημα κινηματογραφικού ηρωισμού, αλλά εφαρμοσμένης επιστήμης υλικών και εφεδρικών συστημάτων υποστήριξης ζωής.
Καθώς μπαίνουμε στη δεκαετία που η επιστροφή στη Σελήνη μέσω του προγράμματος Artemis είναι γεγονός και η εμπορική διαστημική πτήση ωριμάζει, οι εταιρείες αεροδιαστημικής τεχνολογίας καλούνται να λύσουν αυτά ακριβώς τα προβλήματα. Η ανάπτυξη νανο-υλικών για την απορρόφηση ακτινοβολίας και προηγμένων φίλτρων CO2 είναι πλέον οι πραγματικοί πρωταγωνιστές, υπενθυμίζοντάς μας πως το Σύμπαν δεν σε καταστρέφει με εκρήξεις, αλλά με ψυχρή, μαθηματική ακρίβεια.