Η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) τα τελευταία χρόνια μας έχει κάνει να μιλάμε για τεχνολογική επανάσταση, ικανή να μεταμορφώσει τη δημιουργικότητα, την παραγωγή και την ίδια την έννοια της εργασίας. Αυτό σε μεγάλο βαθμό συμβαίνει αφού η ΤΝ ως εργαλείο έχει συμβάλει και στον χώρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Ωστόσο, για πολλούς καλλιτέχνες και δημιουργούς, αυτή η «επανάσταση» μοιάζει περισσότερο με μια άνευ προηγουμένου λεηλασία. Το ερώτημα που τίθεται ολοένα και πιο έντονα είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά τη μεγαλύτερη κλοπή έργων τέχνης στην ιστορία.
Πού βασίζονται οι υποστηρικτές αυτής της άποψης; Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύονται πάνω σε τεράστιες βάσεις δεδομένων που περιλαμβάνουν εκατομμύρια – ή και δισεκατομμύρια – εικόνες, κείμενα και έργα τέχνης, τα οποία συλλέγονται από το διαδίκτυο χωρίς τη συγκατάθεση των δημιουργών τους. Έτσι, η εργασία καλλιτεχνών, εικονογράφων, συγγραφέων και φωτογράφων μετατρέπεται σε πρώτη ύλη για την παραγωγή νέου περιεχομένου, χωρίς καμία αναφορά στον δημιουργό, χωρίς αναγνώριση του έργου του και αμοιβή.
Για τους δημιουργούς, το αποτέλεσμα είναι διπλά οδυνηρό.
Από τη μία πλευρά, βλέπουν το προσωπικό τους ύφος να αναπαράγεται από μηχανές, συχνά με τρόπους που θυμίζουν κακέκτυπα τους. Η Αμερικανίδα καλλιτέχνις και συγγραφέας Molly Crabapple περιγράφει όταν είδε εικόνες που έμοιαζαν με τη δουλειά της να κυκλοφορούν μαζικά στο διαδίκτυο, συνειδητοποίησε ότι δεν μπορούσε να κάνει κάτι γιατί ενώ έμοιαζαν με τις δικές της, δεν ήταν ίδιες, ήταν αντιγραφή του ύφους της.
Από την άλλη, κάποιοι από όσους παράγουν καλλιτεχνική εργασία για τις ανάγκες εταιρειών, χάνουν επαγγελματικές ευκαιρίες, καθώς εταιρείες και πελάτες επιλέγουν φθηνότερες, αυτοματοποιημένες λύσεις αντί για ανθρώπινη εργασία.
Τελικά η τεχνητή νοημοσύνη δεν λειτουργεί απλώς ως εργαλείο αλλά ως υποκατάστατο για αρκετές εταιρείες κι αυτό ήδη είναι γνωστό σε μια μεγάλη πλειοψηφία πολιτών.
Ακόμη πιο αιχμηρή εκείνη της Crabapple, είναι η παρέμβαση του συγγραφέα και δημοσιογράφου Cory Doctorow, για τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ουδέτερη τεχνολογία, αλλά εργαλείο συγκέντρωσης εξουσίας: «Όταν λίγες εταιρείες ελέγχουν τα δεδομένα και τα μέσα παραγωγής, ελέγχουν και την ίδια τη δημιουργία» λέει.
Όταν η πρόοδος προϋποθέτει την ελεύθερη εκμετάλλευση της δημιουργικής εργασίας άλλων
Η αντίδραση της τεχνολογικής βιομηχανίας υπήρξε ενδεικτική της σύγκρουσης αξιών που βρίσκεται σε εξέλιξη. Στελέχη εταιρειών έχουν υποστηρίξει ότι η αυστηρή εφαρμογή του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας θα μπορούσε να «σκοτώσει» την καινοτομία. Με άλλα λόγια, η πρόοδος προϋποθέτει την ελεύθερη εκμετάλλευση της δημιουργικής εργασίας άλλων.
Πρόκειται για μια θέση που θυμίζει παλαιότερες φάσεις καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπου η συσσώρευση κεφαλαίου βασίστηκε στην εκμετάλλευση κοινών πόρων, μόνο που αυτή τη φορά, ο πόρος είναι η ίδια η ανθρώπινη φαντασία, η πνευματική δημιουργία.
Η ιδέα ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι «αναπόφευκτη» ως κομμάτι της εξέλιξης, ενισχύει αυτή τη νοοτροπία. Δημιουργείται ένα αφήγημα σύμφωνα με το οποίο η κοινωνία δεν έχει άλλη επιλογή από το να προσαρμοστεί, χωρίς να δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε δίχτυα προστασίας, σε θεσμικά πλαίσια που θα μπορούσαν να προστατεύσουν τους δημιουργούς.
Όμως, ευτυχώς υπάρχουν πολλοί που επισημαίνουν ότι τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο: οι τεχνολογικές εξελίξεις καθορίζονται από πολιτικές αποφάσεις, οικονομικά συμφέροντα και κοινωνικούς συσχετισμούς δύναμης. Εφόσον είναι πολιτικό το θέμα, η πίεση από τα κάτω θα μπορούσε να επιβάλλει στους ισχυρούς την δημιουργία πλαισίου.
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, οι καλλιτέχνες δεν έχουν μείνει αδρανείς. Έχουν ήδη κατατεθεί νομικές προσφυγές εναντίον εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης με βασικό επιχείρημα ότι παραβιάζονται τα δικαιώματα εκατομμυρίων δημιουργών και ότι η πρόοδος όπως την εννοούν, προϋποθέτει την ελεύθερη εκμετάλλευση της δημιουργικής εργασίας άλλων.
Παράλληλα, έχουν οργανωθεί εκστρατείες και έχουν συνταχθεί ανοιχτές επιστολές που ζητούν τον περιορισμό της χρήσης ΤΝ σε τομείς όπως η δημοσιογραφία και η τέχνη.
Ποιος αποφασίζει ποια τεχνολογία θα επικρατήσει και με ποιους όρους;
Ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό ή οικονομικό· είναι βαθιά πολιτισμικό. Η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τη σχέση μας με τη δημιουργία γιατί η τέχνη δεν είναι απλώς ένα προϊόν, αλλά μια διαδικασία που περιλαμβάνει εμπειρία, κόπο, αποτυχία και προσωπική έκφραση. Η αντικατάσταση αυτής της διαδικασίας από αλγοριθμική παραγωγή εγείρει ερωτήματα για το τι σημαίνει να δημιουργεί κανείς σήμερα.
Επιπλέον, οι επιπτώσεις επεκτείνονται πέρα από τους επαγγελματίες καλλιτέχνες. Οι αρχάριοι δημιουργοί πλήττονται ιδιαίτερα, καθώς οι θέσεις πρακτικάριων – που παραδοσιακά λειτουργούσαν ως πεδίο μάθησης – εξαφανίζονται. Η ίδια η αναπαραγωγή της δημιουργικής γνώσης τίθεται σε κίνδυνο, όταν δεν περνά κανείς αυτή τη διαδικασία μύησης στο αντικείμενο που αγαπά.
Ο Γκάρντιαν σε πρόσφατο άρθρο του, θύμισε με αφορμή το θέμα, το κίνημα των Λουδιτών του 19ο αιώνα. «Παρουσιάζονται ως εχθροί της προόδου, όμως στην πραγματικότητα ήταν τεχνίτες που αντιστάθηκαν στην αποδόμηση της εργασίας τους από τη βιομηχανική παραγωγή. Η ήττα τους δεν ήταν αποτέλεσμα τεχνολογικής αναγκαιότητας, αλλά πολιτικής και στρατιωτικής καταστολής» γράφει η εφημερίδα. Το ίδιο ερώτημα τίθεται και σήμερα: ποιος αποφασίζει ποια τεχνολογία θα επικρατήσει και με ποιους όρους;
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και την τέχνη δεν αφορά μόνο τους δημιουργούς, αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Αν η δημιουργικότητα μετατραπεί σε αυτοματοποιημένη διαδικασία που ελέγχεται από λίγες μεγάλες εταιρείες, τότε οι συνέπειες θα είναι οδυνηρές για την ποιότητα της ζωής μας και όσα αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως δημιουργία, πολυχρωμία και πρωτοπορία. Ας φανταστούμε έναν κόσμο στον οποίο θα επικρατεί ομογενοποίηση της κουλτούρας και περιορισμός της έκφρασης.
Το ερώτημα στην αρχή ήταν αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει εικόνες ή κείμενα. Είδαμε ότι μπορεί και εντυπωσιαστήκαμε κιόλας από την ταχύτητα με την οποία το κάνει. Το ερώτημα είναι ποιος ελέγχει αυτή τη δύναμη και ποιο τίμημα θα πληρώσουμε αν δεν μπει ένα φρένο στην ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση της πνευματικής δημιουργίας.
Κακά τα ψέματα, από το έργο των δημιουργών μέχρι σήμερα, πλουτίζουν κυρίως οι τρίτοι: Ενδιάμεσοι, εταιρείες, ατζέντηδες, ΜΜΕ. Ωστόσο η διασφάλιση της πνευματικής τους περιουσίας, αποφέρει ακόμα ένα κέρδος υλικό και ηθικό. Η ανάγκη για δημιουργία δεν θα χαθεί ποτέ.
Όπως είπε ο Nick Cave αφού εξέφρασε έντονη αποστροφή για τους στίχους που έγραψε η από ΤΝ «στο ύφος του» (τους χαρακτήρισε «μια γκροτέσκα παρωδία του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος»), η τέχνη δεν είναι απλώς αποτέλεσμα, αλλά διαδικασία που περιλαμβάνει πόνο, εμπειρία και υπαρξιακή αναζήτηση, στοιχεία που καμία μηχανή δεν μπορεί να αναπαράγει.
Ωστόσο αν συνεχιστεί η «μεγαλύτερη κλοπή τέχνης στην ιστορία» όπως τη αποκαλεί ο διεθνής τύπος, θα χαθεί κάτι πολύ σημαντικό για τους δημιουργούς που είναι το κίνητρο. Κι αυτό, δεν μεταβάλλει μόνο το τοπίο της καλλιτεχνικής δημιουργίας όπως το γνωρίζουμε έως σήμερα, αλλά και το τοπίο του μέλλοντος.