Αν και η ιστορία γράφεται πάντα από χρονική απόσταση και επιστήμονες με κρύο αίμα πάντα θα έχει αξία όσα μεταφέρει κάποιος που λέει «ήμουν κι εγώ εκεί». Η ανθρώπινη μαρτυρία, όσο υποκειμενική κι αν είναι, συνιστά μοναδικό ντοκουμέντο, αφού με τη φόρτιση της στιγμής μεταφέρει ατμόσφαιρες, αισθήματα και συναισθήματα.
Με ποια αφορμή και ποιο στόχο αποφασίσατε να εκδώσετε σε βιβλίο την εμπειρία σας στην εμπόλεμη Γάζα;
Τα τελευταία δύο χρόνια, όπως όλοι, διαβάζοντας και βλέποντας την εν εξελίξει γενοκτονία στη Γάζα, -όπως πλέον χαρακτηρίζεται ομόφωνα, τόσο από την αρμόδια επιτροπή του ΟΗΕ, όσο και από όλες τις διεθνείς οργανώσεις – HRW, Διεθνής Αμνηστία και εντός του Ισραήλ – BΤ Selem, αλλά και όλους τους ακαδημαικούς μελετητές του Ολοκαυτώματος, Ισραηλινούς και μη – Omer Bartov, Raz Segal κλπ.- ήταν ξεκάθαρο για εμένα ότι δεν μπορούσα να παραμείνω αδρανής. Έτσι, μέσω της Medical Aid for Palestinians, μιας ιατρικής οργάνωση απο το Ηνωμένο Βασίλειο, βρέθηκα στην ΩΡΛ κλινική του Νοσοκομείου Νάσερ, στη Χαν Γιουνίς, τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2025. Όντας εκεί, καθημερίνα κρατούσα ημερολόγιο, είτε στο κινητό μου, είτε σε σημειώσεις σε χαρτιά, είτε με φωνητικές καταγραφές. Κάποιες από αυτές τις έστελνα σε φίλους και συγγενείς, αλλά τις περισσότερες τις κρατούσα για εμένα. Επιστρέφωντας, τις έδειξα σε κάποιους φίλους και συγκεκριμένα στην Ελένη Ιωαννίδη, στον Αγγελο Νικολάου και στον συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλο, που με προέτρεψαν να τα δημοσιοποιήσω, εκδίδοντας τα σε βιβλίο.
Η απόφαση να καταγράψω και να εκδώσω την εμπειρία μου προέκυψε από την ανάγκη να μη χαθούν όσα έζησα και όσα είδα. Κατά τη διάρκεια της αποστολής κρατούσα σημειώσεις καθημερινά, σαν ένα προσωπικό ημερολόγιο. Σταδιακά συνειδητοποίησα ότι αυτές οι μαρτυρίες δεν αφορούσαν μόνο εμένα, αλλά και την ευρύτερη εικόνα μια γενοκτονίας. Ο στόχος του βιβλίου ήταν να μεταφέρει την ανθρώπινη διάσταση της εμπειρίας: τις ιστορίες των ασθενών, των γιατρών και των απλών ανθρώπων που προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.
Για έναν γιατρό όπως εσείς ποιο είναι το δυσκολότερο εμπόδιο στην άσκηση της ιατρικής στην περιοχή εν καιρώ πολέμου;
Έχω βρεθεί ξανά σε εμπόλεμες ζώνες, όντας με το γαλλικό τμήμα των Γιατρών του Κόσμου (Medecins du Monde) σαν εθελοντής το 1999 στο Κόσοβο, αλλά και στην Γάζα με τον Ερυθρό Σταυρό το 2012. Η διαφορά είναι ότι τις προηγούμενες φορές επρόκειτο για πολεμικές συγκρούσεις, ενώ στην Γάζα υπήρχε μια ξεκάθαρα εκπεφρασμένη πρόθεση γενοκτονίας ενός λαού. Αυτό εξηγεί και τον αριθμό των δολοφονημένων υγειονομικών, που σύμφωνα με την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας είναι περισσότεροι από 1800. Πρόκειται αναλογικά για περισσότερους απ’ ότι σε όλες τις συγκρούσεις στον κόσμο από το τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και μετά. Μην ξεχνάμε ότι ακόμα και οι ναζί στην Ελλάδα δεν στόχευσαν και δεν βομβάρδισαν πότε συστηματικά τα νοσοκομεία. Αντίθετα στην Γάζα, όλες οι δομές υγείας ήτανε στόχος, παρότι ποτέ κανένας ανεξάρτητος παράγοντάς δεν ισχυρίστηκε ότι αποτελούσαν στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Εγώ προσωπικά, στον ένα μήνα πoυ βρέθηκα εκεί, ζώντας 24 ώρες το 24ωρο στο νοσοκομείο δεν είδα ποτέ ενόπλους. Αυτός ήταν ο μεγαλύτερος παράγοντας που εμπόδιζε την δουλειά μας. Σκεφτείτε ότι το νοσοκομείο βομβαρδίστηκε 4 φορές, τις δύο ενώ βρισκόμουν μέσα. Την μία, στις 13 Μαΐου 2025 χτυπήθηκε από τον κατοχικό στρατό ακριβώς έναν όροφο κάτω από τους κοιτώνες μας και καταστράφηκε ολοσχερώς η μονάδα εγκαυμάτων, δολοφονώντας δύο ασθενείς και τραυματίζοντας τρεις νοσηλεύτριες. Την δεύτερη, στις 20 Μαΐου της περσινής χρονιάς, χτυπήθηκε το φαρμακείο στο προαύλιο του νοσοκομείου, ευτυχώς χωρίς θύματα.
Παράλληλα, το διάστημα που βρισκόμουν εκεί υπήρχε πλήρης αποκλεισμός σε τροφή ή υλικά, με αποτέλεσμα οι πιο ευάλωτοι να πεθάνουν από την πείνα, ενώ στους τραυματίες οι πληγές δεν επουλώνονταν. Όντας τυχεροί, είχαμε ένα συσσίτιο από την World Central Kitchen, που συνίστατο σε ρύζι, μεσημέρι και βράδυ, καθημερινά για ένα μήνα. Οι συνάδελφοι μου είχαν χάσει 20, 30 κιλά, ζούσαν εκτοπισμένοι σε σκηνές και έπαιζαν τη ζωή τους κορώνα γράμματα για να έρθουν στο νοσοκομείο, ενώ δεν είχαν πληρωθεί εδώ και μήνες. Παρόλα αυτά έρχονταν καθημερινά στην δουλειά τους.
Υπάρχουν στοιχεία που ήταν διαφορετικά από όσα γνωρίζατε και όσα μαθαίνουμε στην περιοχή;
Ναι. Δεν γνωρίζουμε ότι οι Παλαιστίνιοι είναι ένας πολύ ιδιαίτερος και όμορφος λαός. Και είναι τόσο ρατσιστικό να τους βλέπουμε γενικά ως «Άραβες», όσο θα ήταν να θεωρούμε τους Έλληνες απλώς «Ευρωπαίους». Όση σχέση έχουμε εμείς με τους Σουηδούς ή τους Άγγλους επειδή είμαστε «Ευρωπαίοι», τόση σχέση έχουν και οι Παλαιστίνιοι με τους Τυνήσιους ή τους Σαουδάραβες επειδή είναι «Άραβες». Ιστορικά, πολιτιστικά, γενετικά οι Παλαιστίνιοι είναι ο αυτόχθονας λαός στην ιστορική Παλαιστίνη, όπως αναφέρονται, με ακριβώς αυτό το όνομα, ήδη από τον Ηρόδοτο. Γενετικά, όλες οι δημοσιευμένες επιστημονικές μελέτες συμφωνούν ότι οι Παλαιστίνιοι, ανεξάρτητα θρησκείας -μουσουλμάνοι ή χριστιανοί- είναι πολύ πιο κοντά γενετικά στους αρχαίους εβραίους, το γενετικό υλικό των οποίων έχει βρεθεί σε ανασκαφές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Παλαιστίνιοι είναι από τους πιο μορφωμένους λαούς στον κόσμο, με τον αλφαβητισμό στην Γάζα στο 99%, υψηλότερο από ότι στο Ισραήλ, παρά τις συνθήκες. Επίσης έχουν τον μεγαλύτερο αριθμό υποψήφιων διδακτόρων στον κόσμο. Παράλληλα, η διαφορά στον αλφαβητισμό (gender gap) μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι από τις μικρότερες στον κόσμο, ενώ οι γυναίκες είναι σε όλες τις θέσεις στα πανεπιστήμια και ειδικά στην ιατρική. Μου έκανε φοβερή εντύπωση η διάθεση τους να μάθουν και να κάνουν εξετάσεις ειδικότητας στα αγγλικά, εξετάσεις πολύ δυσκολότερες από τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές, καθώς και να προχωρήσουν την επιστήμη τους εν μέσω γενοκτονίας. Σκεφτείτε ότι δημοσιεύσαμε, με τους ειδικευόμενους στο Νάσερ στο scopus indexed περιοδικό «Journal of Craniofacial surgery» peer reviewed μελέτη πάνω στο ακουστικό τραύμα εν μέσω γενοκτονίας.
Η αποστολή στη Γάζα πόσο σας επηρέασε ως άνθρωπο και σε ποια πεδία;
Η εμπειρία αυτή με επηρέασε βαθιά – ήξερα για την πόλεμο – αλλά στη Γάζα είδα τη συστηματική στοχοποίηση παιδιών, κάτι που δεν περίμενα. Περισσότερους από τους μισούς ασθενείς που περιέθαλπα ήταν παιδιά, εφτά, εννιά χρονών με θραύσματα από βόμβες, στράπνελ στον τράχηλο. Εξωτερικά ήταν πολύ μικρά τραύματα, ωστόσο οι εσωτερικές βλάβες στην τραχεία και στον λάρυγγα ήταν τεράστιες. Ήταν ξεκάθαρο ότι ο στόχος ήταν το μέλλον της Γάζας. Δεν μπορεί κάτι τέτοιο να μην σε συγκλονίσει.
Η εμπειρία σας στη Γάζα κατά πόσο άλλαξε τις απόψεις σας για τους ανθρώπους, για τον πόλεμο, για την πολιτική;
Ο πόλεμος είναι πάντα κάτι άσχημο Ωστόσο, γίνεται εφιαλτικό αν σκεφτείς ότι η γενοκτονία στη Γάζα μπορεί να είναι μια «πρόβα τζενεράλε» για το πως θα γίνονται από εδώ και πέρα οι πόλεμοι: Αν το δεχτούμε αυτό, τότε κανένα παιδί και κανένας υγιειονομικός δεν θα είναι ασφαλής. Σε ένα υποτιθέμενο πόλεμο με την Τουρκία, έχουμε apriori δεχτεί ότι μπορούν να στοχεύουν παιδιά και υγιειονομικούς με την δικαιολογία ότι είναι ανθρωπινες ασπίδες. Και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο…
Στην Ελλάδα και γενικότερα στον υπόλοιπο κόσμο πόσο εύκολο είναι να συνειδητοποιήσει κανείς το μέγεθος της ανθρωπιστικής καταστροφής σε μία εμπόλεμη ζώνη;
Δεν είναι εύκολο. Ωστόσο υπάρχουν προηγούμενα. Μπορούμε να καταλάβουμε τον αποκλεισμό στη Γάζα σαν προσπάθεια τεχνητού λιμού. Ας σκεφτούμε τον λιμό που δημιούργησαν οι Γερμανοί στην κατοχή ή την πολιορκία του Μεσολογγίου ή τα αντίποινα στη στόχευση του ναζιστικού στρατού κατοχής στα Καλάβρυτα ή στο Δίστομο. Τα αντίποινα για τις επιθέσεις στο στρατό κατοχής ήταν μαζικές εκτελέσεις παιδιών στη Γάζα. Επίσης οι γενοκτονίες των Αρμενίων, των Ρομά και των Εβραίων μας έδωσαν το ιστορικό προηγούμενο για να καταλάβουμε πως αρχικά οι γενοκτονίες δικαιολογούνται θεωρητικά και στην συνέχεια εκτελούνται. Ο Lemkin ήταν ο αυτός που δημιούργησε τον όρο «γενοκτονία» για να περιγράψει τη προσπάθεια συστηματικής καταστροφής ενός λαού και ένας ολόκληρος επιστημονικός κλάδος δημιουργήθηκε για τη μελέτη του Ολοκαυτώματος και της Γενοκτονίας. Το Ινστιτούτο Lemkin και η Διεθνής Οργάνωση Ακαδημαϊκών Μελετητών του Ολοκαυτώματος, τόσο στο Ισραήλ όσο και εκτός, έχουν ομόφωνα δηλώσει ότι στη Γάζα έγινε και συνεχίζει να επιτελείται Γενοκτονία. Και έχουν εξηγήσει το πλαίσιο της: Αρχικά αφαιρείς από τον πληθυσμό την ανθρώπινη του υπόσταση. Άλλο να σκοτώνεις 100 χιλιάδες ανθρώπους και άλλο 100 χιλιάδες ανθρώπινα ζώα , όπως χαρακτήριζε ο πρόεδρος του Ισραήλ τους Παλαιστίνιους ή ο Χίμλερ τους Εβραίους. Και στη συνέχεια, θεωρώντας ότι είναι απειλή -στη Γερμανία είχε πει ο Χίτλερ δεν θα είμαι ποτέ ασφαλής όσο υπάρχει έστω και ένας Εβραίος ζωντανός, ενώ ακριβώς οι ίδιες λέξεις για τους Παλαιστίνιους ακούστηκαν στο Κνεσέτ από τους βουλευτές του Λικούντ, σύμφωνα με τη Haaretz- εκφράζεις ότι όλοι είναι ένοχοι -στη Κνεσετ ακούστηκε ότι τα παιδιά στη Γάζα είναι ένοχα γιατί μεγαλώνοντας θα γίνουν τρομοκράτες, ακριβώς όπως τα παιδιά των εβραίων θα μεγάλωναν και θα απειλούσαν το γερμανικό έθνος. Η αίσθηση φυλετικής υπεροχής σε συνδυασμό με τη θρησκοληψία («είμαστε ο περιούσιος λαός», «ο Θεός μας έχει δώσει αυτή την περιοχή») είναι η ιδανική συνταγή για απαρτχάιντ και γενοκτονία.
Αν θα ξεχωρίζατε μία από τις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο βιβλίο ποια θα ήταν και γιατί;
Τα παιδιά, στους δρόμους του Χαν Γιουνίς, ντυμένα με τα καλά τους, σαν εξωγήινοι που επισκέπτονται για λίγο τον πλανήτη μας.
Πόσο δύσκολο ήταν να τραβάτε φωτογραφίες σε αυτές τις συνθήκες και με θέμα τις ταλαιπωρίες των ανθρώπων;
Ήταν πολύ δύσκολο, κυρίως σε ηθικό επίπεδο. Όταν φωτογραφίζεις ανθρώπους που υποφέρουν, πρέπει να το κάνεις με μεγάλο σεβασμό και προσοχή. Ο στόχος δεν ήταν να σοκάρουν οι εικόνες, αλλά να καταγράψουν την πραγματικότητα με αξιοπρέπεια, ώστε να γίνουν μαρτυρίες μιας δύσκολης εποχής και μιας εμπειρίας που δεν πρέπει να ξεχαστεί.