Η απαξίωση της διανόησης από σύγχρονους πολιτικούς με πρωτεργάτη τον Ντόναλντ Τραμπ, προβληματίζει και μας σοκάρει. Η σύγχρονη ποπ κουλτούρα όμως από την άλλη, φαίνεται να διανύει μια παράδοξη αλλά ενδιαφέρουσα φάση: ενώ η πολιτική και ο δημόσιος λόγος χαρακτηρίζονται όλο και περισσότερο από αντιδιανοουμενισμό, η μόδα, η μουσική και ο κινηματογράφος κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση, επαναφέροντας τη σκέψη και τη γνώση ως στοιχεία «κύρους» και ταυτότητας.
Σε μια εποχή όπου η επιφανειακότητα των social media κυριαρχεί, το «έξυπνο» και το «ουσιαστικό» μετατρέπονται σε νέο πολιτισμικό κεφάλαιο, ακόμη και σε σύμβολο ελκυστικότητας.
Αυτά υποστηρίζει νέο άρθρο της εφημερίδας The Guardian που προσπαθεί να τεκμηριώσει τα παραπάνω με παραδείγματα αναφέροντας πως η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται ξεκάθαρα σε πρόσωπα της ποπ κουλτούρας. Καλλιτέχνες όπως η Dua Lipa δεν περιορίζονται πλέον στη μουσική τους δραστηριότητα, αλλά δημιουργούν λέσχες ανάγνωσης και πλατφόρμες λογοτεχνικής συζήτησης, ενώ άλλοι, όπως η Charli XCX, δημοσιεύουν εκτενή δοκίμια, αμφισβητώντας τα στερεότυπα που θέλουν τους ποπ σταρ «επιφανειακούς».
Παράλληλα, μοντέλα όπως η Kaia Gerber εμφανίζονται να διαβάζουν φιλοσοφία και κλασική λογοτεχνία, μετατρέποντας το βιβλίο σε χαρακτηριστικό της δημόσιας εικόνας τους.
Αυτή η στροφή δεν αφορά μόνο την ανάγνωση, αλλά τη γενικότερη αποδοχή της σκέψης ως πολιτισμικού στυλ. Σειρές όπως The White Lotus χρησιμοποίησαν βιβλία και θεωρητικά έργα ως σύμβολα ταυτότητας των χαρακτήρων, ενώ η βιομηχανία της μόδας ενσωματώνει όλο και πιο συχνά λογοτεχνικές και φιλοσοφικές αναφορές. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα αισθητική, όπου η διανόηση δεν είναι πλέον αντίπαλος της λάμψης, αλλά συμπλήρωμά της.
«Το διάβασμα είναι τόσο σέξι», είπε η Γκέρμπερ το 2024, όταν εγκαινίασε τη λέσχη βιβλίου της με το όνομα Library Science. Η πρώτη επιλογή βιβλίου ήταν μάλιστα το Martyr, το αναρχικό πρώτο μυθιστόρημα του ποιητή Καβέ Ακμπάρ για τον θρήνο, το μαρτύριο και τον εθισμό το οποίο σίγουρα δεν είναι εύκολο ανάγνωσμα. Η σκέψη, καθώς και το διάβασμα, είναι και πάλι της μόδας. Το μυθιστόρημα κάτω από το χέρι είναι απλώς το διακριτικό του διανοούμενου. Όταν η λαμπρή Βρετανίδα σχεδιάστρια Louise Trotter διορίστηκε πέρυσι στην ιταλική πολυτελή μάρκα Bottega Veneta, η πρώτη της προτεραιότητα ήταν να επιλέξει μοντέλα για μια νέα διαφημιστική καμπάνια. Ποιες επέλεξε; Τη Zadie Smith και την ογδοντάχρονη γλύπτρια και ποιήτρια Barbara Chase-Riboud!
Ωστόσο, αυτή η τάση αναπτύσσεται μέσα σε ένα ευρύτερο περιβάλλον αντιδιανοουμενισμού. Η πολιτική ρητορική, ιδιαίτερα σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, έχει στραφεί συχνά εναντίον της μόρφωσης και της γνώσης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον λόγο του Τραμπ όπως αναφέραμε.
«Σε αυτό το πλαίσιο, η άνοδος της «κουλτούρας της σκέψης» λειτουργεί σχεδόν ως αντίδραση, υποστηρίζει η αρθρογράφος : μια πολιτισμική άμυνα απέναντι στην απλοποίηση και την παραπληροφόρηση» διαπιστώνει η αρθρογράφος J. Morley.
Η γενιά Ζ φαίνεται να βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της μετατόπισης. Από τη μία, είναι βαθιά ενσωματωμένη στον ψηφιακό κόσμο· από την άλλη, αναζητά βάθος, γνώση και αυθεντικότητα. Πλατφόρμες όπως το BookTok μετατρέπουν τη λογοτεχνία σε κοινωνικό φαινόμενο, ενώ τα βιβλία αποκτούν νέα ζωή ως σύμβολα ταυτότητας. Το διάβασμα δεν είναι πλέον μια μοναχική δραστηριότητα, αλλά μέρος μιας συλλογικής εμπειρίας, που συνδέεται με την εικόνα, την αισθητική και την κοινωνική παρουσία.
Παράλληλα, η βιομηχανία του βιβλίου αξιοποιεί αυτή την τάση. Εκδοτικοί οίκοι και βιβλιοπωλεία επενδύουν στη «μόδα της ανάγνωσης», προσελκύοντας νεότερα κοινά. Οι πωλήσεις έντυπων βιβλίων, ιδιαίτερα κλασικής λογοτεχνίας, παρουσιάζουν άνοδο, ενώ το βιβλίο ως αντικείμενο αποκτά αυξημένη σημασία. Το βιβλίο γίνεται αντικείμενο lifestyle.
Ωστόσο, δεν είναι μια τάση χωρίς αντιφάσεις. Το ερώτημα παραμένει: είναι η διανόηση πραγματικά πιο θελκτική ή απλώς πιο «εμπορεύσιμη» όταν συνοδεύεται από ομορφιά και επιτυχία; Η σύνδεση ευφυΐας και ελκυστικότητας συχνά αφορά κυρίως ήδη προνομιούχα πρόσωπα, εγείροντας ζητήματα κοινωνικών ανισοτήτων και στερεοτύπων – ιδιαίτερα για τις γυναίκες, που ιστορικά η πατριαρχία της καλούσε να επιλέξουν ανάμεσα σε «ομορφιά» και «μυαλό».
Παρά τις αντιφάσεις, η επαναφορά της σκέψης στο προσκήνιο έχει πολιτισμική σημασία. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη αλλά η κατανόηση σπάνια, η γνώση αποκτά νέα αξία. Η «διανόηση ως στυλ» μπορεί να είναι επιφανειακή σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει δρόμους.