Φαίνεται ότι έχουμε μπει σε μια περίοδο ατέλειωτου πολέμου σε όλον τον κόσμο. Ο ακήρυχτος πόλεμος της Αμερικάνικης «Επικής Οργής» (το όνομα της επίθεσης στο Ιράν) και της Ισραηλινής νέας δολοφονικής εκστρατείας έχει αντικαταστήσει την «κοσμοπολιτική τάξη διεθνών κανόνων» που ευαγγελίστηκαν όσοι είδαν το «τέλος της ιστορίας» μετά την πτώση του κομμουνισμού.
Η «αιώνια ειρήνη» του Καντ και του Χάμπερμας έχει αντικασταθεί από τον «αιώνιο πόλεμο και την απειλή του». Ζούμε σε μία «παγκόσμια κατάσταση εξαίρεσης». Μία κατάσταση όπου η διακυβέρνηση, οι στρατιωτικές στρατηγικές και οι εξοπλισμοί συνδέονται στενά με τις ανάγκες του καπιταλισμου. Στις αρχές του αιώνα, το «κράτος κακοποιός» (rogue state) και το «αποτυχημένο κράτος» (failing state) ήταν οι ιδεολογικοί όροι που δικαιολογούσαν τις επιθέσεις και τις εισβολές από τις μεγάλες δυνάμεις και την νεοαποικιοκρατική κατοχή περιοχών κα κρατών. Αλλά σήμερα οι αναφορές σ’ αυτές τις διακρίσεις έχουν περιοριστεί.
Ο Τραμπ επιτίθεται στην Βενεζουέλα και το Ιράν, δίνει κάθε δυνατή βοήθεια στο Ισραήλ χωρίς ιδιαίτερη εξήγηση ή δικαιολογία. Απλά κομπάζει σαν ένα κακομαθημένο παιδί στην αυλή του σχολείου για τον ανδρισμό και την ισχύ του. Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τέτοιες πολιτικές από ένα κράτος που υποστήριξε ρητορικά την «liberal rule of law» και τον κοσμοπολιτισμό;
Για περίπου εξήντα χρόνια οι ΗΠΑ με την τεράστια πολεμική μηχανή χάνει πολέμους από το Βιετνάμ και το Αφγανιστάν μέχρι το Ιράκ. Το τελευταίο στρατιωτικό ελικόπτερο που φεύγει από την Σαϊγκόν ή την Καμπούλ αποτελεί σύμβολο αυτής της διαρκούς αποτυχίας. Αλλά οι στρατιωτικές ήττες αντανακλούν την γενικότερη υποχώρηση των ΗΠΑ στον διεθνή καταμερισμό δύναμης και κεφαλαίου.
Εδώ έρχεται η χρησιμότητα της κατάστασης εξαίρεσης. Σ’ αυτή την κατάσταση, ο ηγεμόνας ή ο κυρίαρχος δεν έχει ανάγκη να εξηγήσει ή να δικαιολογήσει την αναστολή του δικαίου, την κατάργηση των συμβάσεων κανονικής γειτονίας, τις επιθέσεις και δολοφονίες. Αν όπως λέει ο Καρλ Σμιτ, κυρίαρχος είναι αυτός που επιβάλλει την κατάσταση εξαίρεσης, η επίθεση στην Βενεζουέλα ή στο Ιράν γίνονται για να καταλάβουν όλοι ποιος είναι ο ηγεμόνας. Ακούγεται ως η τελευταία ζαριά μιας αυτοκρατορίας σε υποχώρηση και παρακμή, ενός reality show για το εσωτερικό ακροατήριο.
Για να παραφράσουμε τον Baudrillard, η Γάζα, η Βενεζουέλα και το Ιράν έγιναν για να είναι ο Τραμπ συνεχώς στις τηλεοράσεις και να γράφει τα ασυνάρτητα μηνύματα του στο Truth Social. Έγινε για την εικόνα που για τους Αμερικάνους είναι πιο σημαντική από την πραγματικότητα. Αλλά για τους Παλαιστίνιους και τους Ιρανούς δεν υπάρχει εικόνα στην τηλεόραση αλλά θάνατοι, καταστροφές, διάλυση της κοινωνίας.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας των 2010, ένα διεθνές θεσμικό σύστημα υπό τον ΟΗΕ και ένα υποτυπώδες διεθνές δίκαιο υπό την επιτήρηση και κυριαρχία των ΗΠΑ υπήρχε ακόμη. Σήμερα, οι διεθνείς θεσμοί έχουν παραμεριστεί με πρώτον τον ΟΗΕ που ο Τραμπ αντικατάστησε με το «Επιτροπή Ειρήνης» έναν ευφημισμό για τις συνεχείς επιθέσεις και πολέμους με τους οποίους κυβερνά. Αλλά πριν την γελοία αυτή επιτροπή δικτατοριών και κολάκων του Τραμπ, οι ΗΠΑ είχαν φύγει από 60 διεθνείς οργανισμούς και συνθήκες.
Μεταξύ αυτών από τον ΠΟΥ, την Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, την UNESCO, την συνθήκη για τις γυναίκες και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Αλλά ενώ οι διεθνείς οργανισμοί λειτουργούσαν υποτυπωδώς πριν τον Τραμπ, το διεθνές δίκαιο είχε περιέλθει σε ανυποληψία. Όσοι ασχολούνταν μαζί του το ήξεραν αλλά είτε το απέκρυπταν είτε υποκρίνονταν. Γιατί;
Η εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, του Ισραήλ στην Γάζα, του Τραμπ στην Βενεζουέλα και στο Ιραν, η αρπαγή του Μαδούρο και η δολοφονία του Χαμενεΐ και μέρους της Ιρανικής ηγεσίας παραβίασε διάφορους κανόνες του διεθνούς δικαίου, πρώτα και κύρια το άρθρο 2 (4) του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Ο Χάρτης επιτρέπει τη χρήση βίας μόνο μετά από έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών ή σε περίπτωση αυτοάμυνας. Ούτε η Βενεζουέλα ούτε το Ιράν δεν προετοίμαζαν ή ήταν σε θέση να επιτεθούν στις ΗΠΑ. Επομένως, η εισβολή ήταν «έγκλημα επιθεσης και χρήση αδικαιολόγητης βίας» εναντίον άλλου κράτους, το σοβαρότερο διεθνές έγκλημα σύμφωνα με την απόφαση του Νυρεμβέργης.
Αυτές οι παραβίασεις του διεθνούς δικαίου δικαιολογούν την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο και θα χρησιμοποιηθούν ως προηγούμενο από την Κίνα όταν αποφασίσει να επιτεθεί στην Ταϊβάν. Με άλλα λόγια, έχουμε την «Πουτινοποίηση» του Τραμπ.
Η εισβολή στην Ουκρανία έχει καταδικαστεί από το Διεθνές Δικαστήριο και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει εκδώσει ένταλμα σύλληψης για τον Πούτιν, όπως και για τον Νετανιάχου. Ωστόσο, και οι δύο είναι ελεύθεροι, ταξιδεύουν και συναντιούνται με τους φίλους τους. Ο Νετανιάχου πηγαινοέρχεται στις ΗΠΑ, ενώ ο Έλληνας πρωθυπουργός τον συναντά και διακηρύσσει θριαμβευτικά τη στενή σχέση τους. Το προηγούμενο που δημιουργήθηκε μπορεί να επαναληφθεί στη Γροιλανδία, τον Παναμά ή την Κούβα.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το διεθνές δίκαιο έχει κινηθεί σε ένα φάσμα μεταξύ ρεαλιστικού πραγματισμού και νομικιστικού φορμαλισμού. Από τη μία πλευρά, το διεθνές δίκαιο δεν είναι ιερό κείμενο, δεν έχει σωστές απαντήσεις. Παρέχει ένα «επαγγελματικό λεξιλόγιο» για τη διεξαγωγή επιχειρημάτων. Στο άλλο άκρο, οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι έχει αναπτυχθεί ένα διεθνές κράτος δικαίου. Διαφέρει από την πολιτική και θέτει περιορισμούς στην εξουσία και στους ισχυρούς.
Οι κανόνες του έχουν εσωτερική συνέπεια και συνοχή και η παραβίασή τους από τις μεγάλες δυνάμεις δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμιών του δικαίου, αλλά τυχαίων πολιτικών παραγόντων που εμποδίζουν την πλήρη συμμόρφωση. Υπάρχει όμως ένα διεθνές κράτος δικαίου που διέπει τις διεθνείς σχέσεις, όπως ορκίζονται οι φιλελεύθεροι και οι καθηγητές διεθνούς δικαίου; Δυστυχώς για τα αδύναμα κράτη – όπως η Ουκρανία, η Παλαιστίνη, η Βενεζουέλα, το Ιράν, η Ελλάδα – αυτό δεν ισχύει.
Το διεθνές δίκαιο διαφέρει από το εθνικό δίκαιο σε όλα τα κρίσιμα ζητήματα. Είναι ήπιο, η συμμόρφωση εξαρτάται από την καλή θέληση των κρατών. Δεν υπάρχει παγκόσμια κυβέρνηση ή νομοθέτης, δεν υπάρχουν δικαστήρια για να το ερμηνεύουν και δεν υπάρχει αστυνομική δύναμη για να το επιβάλλει. Το είδαμε πρόσφατα με τις απόφασεις του Διεθνούς Δικαστηρίου που διέταξαν τον τερματισμό των Ρωσικών και Ισραηλινών επιθέσεων. Ωστόσο, οι απόφασεις πετάχτηκαν στα σκουπίδια από τον Πούτιν και τον Νετανιάχου, όπως και πολλές άλλες πριν από αυτές.
Το διεθνές δίκαιο μοιάζει με τις αμφιλεγόμενες αναλύσεις των σχολιαστών για τις διεθνείς σχέσεις, που τόσες ακούμε σήμερα, και συχνά δεν λένε τίποτε είτε επαναλαμβάνουν κοινοτοπίες. Όπως το έβαλε ο πιο γνωστός καθηγητής διεθνούς δικαίου Marti Koskenniemi, «ο διεθνής νομικός θεωρείται αφελής από φιλοσοφική και πολιτική άποψη. Είναι είτε ένας ουτοπικός σοσιαλιστής είτε ένας οπαδός του κοσμοπολιτισμού της ελεύθερης αγοράς». Ο αριστερός διανοούμενος Πέρυ Άντερσον πήγε παραπέρα: «Μια ρεαλιστική εκτίμηση λέει ότι το διεθνές δίκαιο δεν είναι ούτε αληθινά διεθνές ούτε γνήσια δίκαιο».
Όταν τα διακυβεύματα είναι τα υψηλότερα – πόλεμος, κατοχή, θάνατοι – το διεθνές δίκαιο, όπως και η εξωτερική πολιτική, τα οικονομικά επιχειρήματα και η στρατιωτική στρατηγική, γίνεται ένα ακόμη στοιχείο που λαμβάνουν υπόψη οι κυβερνήσεις και οι στρατηγοί. Χρησιμοποιείται όταν υποστηρίζει τα συμφέροντά τους και απορρίπτεται αν δημιουργεί πραγματικούς ή φανταστικούς περιορισμούς.
Η Ισραηλινή κυβέρνηση εμφανίστηκε στο Διεθνές Δικαστήριο στην υπόθεση της Νότιας Αφρικής εναντίον της, αλλά ο Νετανιάχου χαρακτήρισε την κατηγορία για γενοκτονία «εξωφρενική» και δήλωσε ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν έπρεπε να εκδώσει εντάλματα σύλληψης εναντίον της Ισραηλινής ηγεσίας που έτσι κι’ αλλοιώς δεν θα επηρεάσουν τις ενέργειές του. Η ιδέα ότι λίγο περισσότερο ή λίγο καλύτερο δίκαιο θα μας απαλλάξει από τις διαμάχες, τους πολέμους και τις φρικαλεότητες είναι το ευγενές ψέμα των διεθνών σχέσεων.
Το παλιό ρητό inter armes silent leges (όταν μιλούν τα όπλα το δίκαιο σιωπά) εξακολουθεί να ισχύει. Το δίκαιο ως τεχνικό μέσο επίλυσης ή εξανθρωπισμού των συγκρούσεων λειτουργεί έως ότου το ισχυρό μέρος το απορρίψει. Όταν μιλάει η raison d’état, το δίκαιο σιωπά. Αν συνεχίσει να μιλάει, οι μεγάλοι το σιωπούν.
Αλλά αυτό είναι η μία πλευρά του νομίσματος. Γιατί το μεγαλύτερο μέρος του διεθνούς δικαίου αποτελεί τη νομική υποδομή του παγκόσμιου καπιταλισμού. Το εμπορικό και χρηματιστικό δίκαιο, το δίκαιο πνευματικών δικαιωμάτων, το δίκαιο του ΔΝΤ και της Διεθνούς Τράπεζας ρυθμίζουν την κοινωνική ζωή διανέμοντας δικαιώματα και υποχρεώσεις, εξουσίες και ευπάθειες σε τάξεις σε όλο τον κόσμο. Όπως λέει ο Κοσκενιέμι «αποτελούν μια πανταχού παρούσα και εξαιρετικά ισχυρή πτυχή του τρόπου με τον οποίο όλοι μας κυβερνιόμαστε».
Η πολιτική του Τραμπ «πυροβόλα πλοία, ελικόπτερα και πετρέλαιο» συνδυάζει τις δύο πτυχές του διεθνούς δικαίου: το δημόσιο δίκαιο των ισχυρών και το ιδιωτικό δίκαιο των πλουσίων. Στην Ελλάδα το ξέρουμε καλά. Δεν είχαμε στρατιωτική επίθεση και εισβολή τα χρόνια της κρίσης. Αλλά το Ευρωπαϊκό και το χρηματιστικό διεθνές δίκαιο κτύπησε την χώρα με τρόπους που συναγωνίζονται τον πόλεμο. Σπαθιά και κεφάλαιο, tanks and banks (ή American Petroleum), χρέος και δέος.
Οι διεθνείς θεσμοί και το διεθνές δίκαιο εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά δεν μπορούν να διατηρήσουν την τάξη. Οι πόλεμοι στην Ουκρανία, τη Γάζα και το Ιράν, ανασύρουν το φάντασμα παγκόσμιας και ακόμη πυρηνικής κλιμάκωσης. Τέτοιες στιγμές στο παρελθόν θεωρούνταν σημάδια ηγεμονικής μετάβασης όπως για παράδειγμα από τη βρετανική στην αμερικανική παγκόσμια ηγεμονία από τον Ψυχρό Πόλεμο στον κοσμοπολιτισμό.
Αλλά σήμερα, ο πόλεμος δεν προμηνύει παραπέρα πτώση της ηγεμονίας των ΗΠΑ. Απλώς διεθνοποιεί την περίοδο στην οποία η εξαίρεση γίνεται κανόνας. Αυτό γίνεται ήδη από καιρό στο εσωτερικό των κρατών. Η πανδημία έκανε την κατάσταση εξαίρεσης τρόπο διακυβέρνησης. Ήταν μια παγκόσμια πρόβα που σταδιακά πήρε στρατιωτικά χαρακτηριστικά. Έχουμε τη στρατιωτικοποίηση της οικονομικής ζωής και της αστυνόμευσης, την ένταση της καταστολής και της παρακολούθησης πολιτών και πολιτικών (θυμηθείτε τις υποκλοπές).
Η οικονομική ανάπτυξη στο σύνολό της, όπως γράφει ο Λόης Λαμπριανίδης, διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από τις λογικές του στρατού και της ασφάλειας. Η οικονομία συντονίζεται με τους εξοπλισμούς και τις στρατιωτικές απαιτήσεις (θυμηθείτε το Rearm Europe), η κοινωνική ασφαλίση αντικαθίσταται από την “εθνική ασφάλεια”. Η στενή σχέση μεταξύ του πολέμου και κεφαλαίου χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό. Οι σύγχρονες αλυσίδες εφοδιασμού έχουν τις ρίζες τους στην αποικιοκρατία προσπάθειες και το δουλεμπόριο. Ωστόσο, η σημερινή παγκόσμια συγκυρία χαρακτηρίζεται από την αυξανόμενη ανάμειξη της “γεωπολιτικής” με την “γεωοικονομία”. Χώροι καπιταλιστικής αξιοποίησης και συσσώρευσης διασταυρώνονται με την κατανομή της πολιτικής εξουσίας σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ο έλεγχος των logistics, των μεταφορών και των λιμανιών αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό των συγκρούσεων και των διαπραγματεύσεων.
Το «κράτος εξαίρεσης» στρατιωτικοποιεί το σύνολο της κοινωνίας. Ο «φιλελεύθερος» καπιταλισμός της κυβέρνησης εύκολα προσεταιρίζεται τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, την ξενοφοβία, τον σεξισμό. Οι επιθέσεις των ΜΑΤ στις διαδηλώσεις των Τεμπών, στους φοιτητές, η καταστολή κάθε αντιστεκόμενου προσπαθεί να επιβάλλει την υπακοή σε όλες τις μορφές της εξουσίας. Υπουργοί επιτίθενται στους πρόσφυγες και μετανάστες, στους διασώστες και τους αλληλέγγυους, στους φεμινιστές και τους ενεργούς πολίτες.
Η συνεχής προπαγάνδα υπέρ του Ισραήλ, οι θριαμβολογίες για την ισχύ και τις στρατιωτικές του νίκες δημιουργούν ένα κλίμα εθνικής κακομοιριάς που δοξάζει τον νταή της γειτονιάς ακόμη και όταν σκοτώνει απροστάτευτα παιδιά. Ο μιλιταρισμός μπαίνει στην υπηρεσία ιδεολογικών και φυλετικών ιεραρχιών. Η εξαίρεση και οι πόλεμοι υποστηρίζουν μια στρατιωτικοποιημένη δομή διακυβέρνησης που συντονίζεται με τις απαιτήσεις του κεφαλαίου.
Πώς μπορούμε να αντισταθούμε σ’ αυτή την διεθνοποίηση της εξαίρεσης; Εσωτερικά με ευρείες συμπορεύσεις ενάντια στην στρατικοποίηση, την διαφθορά και την άνοδο της ρατσιστικής ρητορικής και δράσης. Διεθνώς με επιστροφή σ’ έναν διεθνισμό από τα κάτω που στηρίζεται σε υλικές και τοπικές ιδιαιτερότητες και ανάγκες όχι αφηρημένους ισχυρισμούς οικουμενικότητας.
Οι εκστρατείες αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη συνδυάζονται έτσι με τα κινήματα για “γυναίκα, ζωή, ελευθερία” στο Ιράν ή βοήθειας στην Κούβα. Αν δεν μπορούμε να σταματήσουμε την κατάσταση εξαίρεσης και τους πολέμους, τουλάχιστον προσπαθούμε να υποσκάψουμε τα υπόγεια θεμέλια τους, να γυρίσουμε στο αίτημα για γενικότερο κοινωνικό μετασχηματισμό. Μικρές νίκες στην χώρα καθενός βοηθάνε την διεθνή αντίσταση να πάρει μπροστά.